Οι εκδόσεις Κίχλη εξέδωσαν τα πρώτα βιβλία τους τον Δεκέμβριο του 2008. Ο κατάλογός μας περιλαμβάνει λογοτεχνικά βιβλία (ελληνικά και μεταφρασμένα), δοκίμια, μελέτες, μεταφράσεις έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, βιογραφίες, μαρτυρίες, θέατρο και βιβλία τέχνης. Η πρόθεσή μας είναι το αμέσως επόμενο διάστημα να διευρύνουμε τον κατάλογό μας προς νέα πεδία (πολιτισμικό δοκίμιο, φιλοσοφία, πολιτική θεωρία, σύγχρονη μεταφρασμένη πεζογραφία, έργα αναφοράς). Η φιλοσοφία της Κίχλης συνίσταται στην έκδοση αξιόλογων τίτλων, με την καλύτερη δυνατή επιμέλεια στη γλώσσα και τη γραφή.
Στα μεταφρασμένα βιβλία φροντίζουμε οι εκδόσεις να συνοδεύονται από επίμετρα, χρονολόγια και φωτογραφικά παραρτήματα, ώστε ο αναγνώστης να εισάγεται στο ιστορικό και γραμματολογικό πλαίσιο των κειμένων. Βασική μας μέριμνα αποτελεί επίσης η αισθητική των βιβλίων (επιλογή ειδικών χαρτιών, εικαστικού χαρακτήρα εξώφυλλα) και η τυποτεχνική επιμέλειά τους (επεξεργασία γραμματοσειρών, σχεδιασμός σελίδας, τυπογραφική επιμέλεια του κειμένου). Με αρχές και κανόνες που προέρχονται από την παλαιότερη παράδοση της τυπογραφικής τέχνης αλλά συνδυάζονται και εναρμονίζονται με τη σύγχρονη αισθητική, επιδιώκουμε τα βιβλία να λειτουργούν ως πηγή αισθητικής απόλαυσης για τους αναγνώστες.
Το πολυτιμότερο κεφάλαιο στα χρόνια αυτά στάθηκε η εκτίμηση και η αγάπη των συγγραφέων, παλαιότερων αλλά και νεότερων. Εξίσου πολύτιμη ήταν η συμβολή των συνεργατών μας· χωρίς την αφοσίωσή των διορθωτών-επιμελητών, των μεταφραστών και των ανθρώπων που έχουν αναλάβει την εικαστική και γραφιστική φροντίδα των βιβλίων μας, η παρουσία της Κίχλης δεν θα ήταν η ίδια. Καθοριστική ήταν, τέλος, η έμπρακτη στήριξη των αναγνωστών, τους οποίους ευχαριστούμε θερμά.
Παρακάτω παρουσιάζουμε τρεις καλαίσθητες εκδόσεις που αφορούν τις μεταφράσεις αρχαίας ελληνικής τραγωδίας. Μια εξαιρετική προσπάθεια που ευελπιστούμε να συνεχιστεί με περισσότερα έργα.
"Κύκλωψ" του Ευριπίδη (Μετάφραση - Εισαγωγή - Σημειώσεις: Βάιος Λιαπής, Μάιος 2016).
Ο Βάιος Λιαπής σπούδασε κλασική φιλολογία στα Πανεπιστήμια Αθηνών και Γλασκώβης. Έχει διδάξει στα Πανεπιστήμια Κύπρου, Μοντρεάλ, Πατρών και ως επισκέπτης καθηγητής στην Ecole Normale Superieure (Παρίσι). Έχει διατελέσει μέλος του Institute for Advanced Study (Princeton) και επισκέπτης ερευνητής στα Πανεπιστήμια του Princeton, του Cincinnati και του Toronto. Από το 2010 διδάσκει στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα Θεατρικές Σπουδές του Ανοικτού Πανεπιστημίου Κύπρου. Έχει δημοσιεύσει μονογραφίες και άρθρα σχετικά με την τραγωδία του 5ου και του 4ου αιώνα π.Χ., την αρχαία ελληνική σοφιολογική γραμματεία, την αρχαία ελληνική θρησκεία, την επιβίωση της αρχαίας τραγωδίας κ.ά. Το πιο πρόσφατο από τα βιβλία του είναι το "A Commentary on the 'Rhesus' Attributed to Euripides", Oxford University Press, 2012.
Υπεύθυνος της σειράς ο Καθηγητής Αρχαίου Θεάτρου στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πατρών, Θεόδωρος Κ. Στεφανόπουλος.
Ο Κύκλωψ του Ευριπίδη ανήκει στο αμφίβιο είδος του σατυρικού δράματος, που βρίσκεται στο μεταίχμιο μεταξύ τραγωδίας και κωμωδίας. Είναι μάλιστα το μοναδικό σατυρικό δράμα που μας σώζεται ακέραιο.
Ο μύθος του έργου στηρίζεται στο γνωστό επεισόδιο της ένατης ραψωδίας της Οδύσσειας: ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του παγιδεύονται στη σπηλιά του Κύκλωπα Πολύφημου· κάποιοι από αυτούς καταλήγουν βορά στα δόντια του ανθρωποφάγου τέρατος, αλλά οι υπόλοιποι κατορθώνουν τελικά να αποδράσουν χάρη στο ευφυές σχέδιο του Οδυσσέα να μεθύσουν τον άμαθο στο ποτό του Διονύσου Κύκλωπα και να τον τυφλώσουν.
Η δράση του έργου τοποθετείται στη Σικελία, που παρουσιάζεται ως ένας απολίτιστος τόπος. Ο Χορός, όπως σε όλα τα σατυρικά δράματα, αποτελείται από Σατύρους, θηριόμορφους οπαδούς του Διονύσου.
Η μετάφραση είναι έμμετρη, διατηρώντας έτσι ένα από τα βασικότερα μορφολογικά χαρακτηριστικά του αρχαίου δράματος. Η Εισαγωγή και οι Σημειώσεις δίνουν ιστορικές, γραμματολογικές και ερμηνευτικές πληροφορίες απαραίτητες για την κατανόηση του έργου.
"Μήδεια" του Ευριπίδη (Μετάφραση - Εισαγωγή - Σημειώσεις, του υπεύθυνου της σειράς, Θ. Κ. Στεφανόπουλου, 2023).
Ο Θεόδωρος Κ. Στεφανόπουλος είναι Καθηγητής του Αρχαίου Θεάτρου στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πατρών. Στο επίκεντρο των ερευνητικών ενδιαφερόντων του βρίσκεται η αρχαία ελληνική τραγωδία, η δικανική ρητορεία και η μετάφραση αρχαίων ελληνικών κειμένων. Μεταφράσεις του έχουν κατά καιρούς χρησιμοποιηθεί για παραστάσεις από διάφορα θέατρα. Έχει δημοσιεύσει, μεταξύ άλλων, το βιβλίο Μετάπλαση του μύθου από τον Ευριπίδη (στα γερμανικά), την τρίτομη Ανθολογία Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας (σε συνεργασία) και άρθρα σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά. Γράφει ο ίδιος στον πρόλογο:
Ίσως καμία άλλη γυναικεία μορφή του ευριπιδικού στερεώματος δεν αντιστέκεται τόσο στις συνήθεις ταξινομήσεις και δεν είναι τόσο πολυδιάστατη και αντιφατική όσο η Μήδεια […].
Την αρχική εικόνα της απόγνωσης διαδέχονται εικόνες ανησυχητικές και απειλητικές, που επιτείνονται από τις σπαρακτικές κραυγές και τις κατάρες που εκστομίζει αθέατη η Μήδεια έσωθεν. Από τη στιγμή ωστόσο που εμφανίζεται στη σκηνή χαρακτηρίζεται από αξιοθαύμαστη αυτοκυριαρχία. Μετερχόμενη άλλοτε θεμιτά και άλλοτε αθέμιτα μέσα, προσεταιρίζεται, εξουδετερώνει ή χειραγωγεί αλληλοδιαδόχως όλους όσοι βρίσκονται απέναντί της, τον χορό Κορινθίων γυναικών, τον Κρέοντα, τον Αιγέα και τον Ιάσονα, ώστε να μπορέσει να εξυφάνει και να εκδιπλώσει βαθμιαία το σχέδιο εκδίκησης, απροσδόκητο επιστέγασμα του οποίου συνιστά η παιδοκτονία. Μόνο στην κομβικής σημασίας σκηνή του διάσημου «μονολόγου» η Μήδεια ταλαντεύεται προς στιγμήν και παλινδρομεί. […]
Στη σκηνή της εξόδου η Μήδεια, που βρίσκεται ήδη πάνω στο φτερωτό άρμα έχοντας μαζί της τα νεκρά σώματα των παιδιών, σχεδόν εξισώνεται με θεό από μηχανής και απευθύνεται στον αποσβολωμένο Ιάσονα, σ’ αυτόν τον ανελέητο ύστατο διάλογο, από θέση απόλυτης επιβολής. Μια πρώτη μορφή της μετάφρασης της Μήδειας παρουσιάστηκε στο θέατρο το 2006. Στα χρόνια που πέρασαν αναθεωρήθηκε αρκετές φορές, ωστόσο ο προσανατολισμός στο θέατρο παρέμεινε σταθερός, χωρίς, εννοείται, να αγνοείται ο αναγνώστης. Για τις δικές μου αντιλήψεις, η αναφορά στο θέατρο συνεπάγεται, μεταξύ άλλων, αυξημένη μέριμνα για τον ρυθμό του μεταφρασμένου λόγου και αποφυγή των ποικιλώνυμων ευκολιών.
Συνεπάγεται επίσης […] προσήλωση στην ακρίβεια. Και δεν εννοώ την (ενίοτε απατηλή) ακρίβεια του γράμματος, αλλά το αποτέλεσμα της επίμοχθης προσπάθειας που αξιοποιεί τα βαθύτερα κοιτάσματα του αρχαίου κειμένου και φιλοδοξεί να συγκροτήσει λόγο ουσία περιεκτικό και θεατρικά δραστικό, αποφεύγοντας ισοπεδωτικές επιλογές και διασώζοντας στον μέγιστο δυνατό βαθμό το «ανάγλυφο» του πρωτοτύπου.
"Αντιγόνη" και "Οιδίπους Τύραννος" του Σοφοκλή (Ιούνιος 2025), σε μετάφραση Νίκου Α. Παναγιωτόπουλου (1945-2023).
Αρχαία δράματα για τη νέα σκηνή: αυτές οι μεταφράσεις έγιναν για το νεότερο θέατρο· αλλά πιο καίρια και μυστικά θα πει: αρχαία δράματα για τη νέα Σκηνή, το μοναδικό και ανεπανάληπτο θέατρο του Λευτέρη Βογιατζή στην οδό Κυκλάδων, εκεί όπου, μετά το παλαιό υπόγειο του Καρόλου Κουν στη στοά Ορφέως, κρατήθηκε αναμμένο το καντήλι της θεατρικής συντεχνίας από το 1982 έως το 2012. Και τα δύο μεταφρασμένα έργα του βιβλίου ήταν παραγγελίες του.
Αν και τον Οιδίποδα τύραννο ισχυριζόταν γελώντας -τον καιρό του γελάσαι- ότι εγώ του τον παράγγειλα, ενώ εκείνος άλλο μου είχε ζητήσει: τις Βάκχες ή τους Βατράχους· τον θυμάμαι να γελάει από καρδιάς, έπειτα να μιλάει για τους δρόμους του γερμανικού θεάτρου που πήρε ο κόσμος και την οδό Στρέλερ, που δεν ακολουθήθηκε· αυτά μ' ένα σωστό ποτήρι κρασί στου "Οικονόμου" στα Πετράλωνα ή μ' ένα φτηνό (ποτέ δεν είπα όχι καλό, όταν το πίναμε αντάμα) στα σουβλάκια της πλατείας Αγίου Γεωργίου στην Κυψέλη μετά τις παραστάσεις του ή στα σουβλάκια του πεζόδρομου της Δράκου, όταν συνεργαζόμασταν στο σπίτι μου στου Φιλοπάππου.
Ήμασταν φίλοι. Πιστεύαμε και οι δυο στο μεσαιωνικό δόγμα: Ο υποδηματοποιός δεν είναι ανώτερος από το παπούτσι. Διανύαμε μαζί τα χρόνια του κλονισμού της αυθεντίας, του αυτισμού της καλλιτεχνίας και της εισόδου σε μια νέα παράξενη άγνοια· παράξενη ή τρέχουσα, όπως και να την ονόμαζε κανείς, ήταν σίγουρα μια από τις μεγαλύτερες εκρήξεις άγνοιας που είδε ο τόπος μας (αν μείνουμε στο στενά τοπικό πλαίσιο και δεν ερευνήσουμε παραπέρα) και όλοι είχαμε πάνω μας τη σκόνη. [...] (Από την έκδοση).
Οι μεταφράσεις της αρχαίας τραγωδίας (πλην ελαχίστων και θραυσμάτων) είναι η ιστορία μιας επαναλαμβανόμενης αποτυχίας μικρότερης ή μεγαλύτερης. Τα θραύσματα των ολιγότερο αποτυχημένων (που είναι οι επιτυχημένες) δείχνουν μια κατεύθυνση, επιχειρούν μια πνευματική σήμανση, είναι οδοδείχτες έκφρασης και ιδεών (και αυτό κάποιες φορές δεν είναι λίγο, nihil minor in litteris).
Κινδυνεύοντας εξίσου από τον άνευρο ακαδημαϊσμό και από το πληβείο θεατρικό σανίδι – η μεταφραστική του αρχαίου δράματος εύκολα ξεπέφτει. Άλλες μεταγραφές κινδυνεύουν από την υπεραπλούστευση, άλλες από ένα ψευδεπίγραφο ύφος, άλλες από τη μεγαλοφαντασιά ενός ριζοσπαστικού προσωπικού ιδιώματος· εύκολα γίνονται κοινότοπες όπως η μετάφραση του λιμπρέτου μιας όπερας – είναι για τον μεταφραστή η άκρα ταπείνωση. (Τα δύο είδη βέβαια δεν σχετίζονται πνεματικά.
Η τραγωδία έχει άλλο πνευματικό κέντρο.) Πάντως οι αναλογίες των βοτάνων γητεύματος για το μεταφραστικό απόσταγμα δεν είναι μετρήσιμες – και πρέπει να τονίσουμε ότι η αλχημεία του αποτελέσματος (ο συνεπαρμός μέσα στη φρίκη, η γλυκύτητα μέσα στους αρχαϊκούς γκρεμούς, το κράμα τρόμου και ηδονής), το αμάλγαμα, συνορεύει πρωτίστως με την ισομετρία του νοήματος και με μια ορισμένη θεολογική τροπή της σκέψης, με μία τρομερή εκμυστήρευση.
Από τα πρακτικά ενός παλιού θεατρικού σεμιναρίου για την τραγωδία και τη μετάφραση, αταύτιστος ομιλητής.
*
Είκοσι χρόνια χωρίζουν τις δύο μεταφράσεις· […] Αν και έγιναν και οι δύο με ακοίμητο προσανατολισμό τη σκηνή και με κύρια έγνοια έναν ρυθμό αυθεντικά θεατρικό, τις επηρέασε και είχαν ως πρότυπο μια μετάφραση […] την οποία δεν έπαψα να θεωρώ έναν από τους σπουδαιό τερους ιστορικούς σταθμούς στην ενδογλωσσική μετάφραση του αρχαίου δράματος εξαιτίας του μοναδικού της χρώματος. Είναι η μετάφραση του Γιώργου Ιωάννου στην Ιφιγένεια εν Ταύροις του Ευριπίδη· η Ιφιγένεια στη χώρα των Ταύρων δημοσιεύτηκε το 1981. (Χρησιμοποιήθηκε πρώτη φορά στη σκηνή από την Άννα Κοκκίνου στο θέατρο «Σφενδόνη», 1997–1998.) Στον Γιώργο Ιωάννου ανήκει επίσης η υπέροχη έκφραση για την αρχαία ελληνική τραγωδία: «μεγαλυνάρι του Διονύσου».
Νίκος Α. Παναγιωτόπουλος
