Το καλό του καλού, του Αλέξη Κυριτσόπουλου (Εκδόσεις Κέδρος)

 

– Οδός Ισαύρων, των Βυζαντινών Αυτοκρατόρων.

Οδός Βαλτετσίου, η μάχη στο Βαλτέτσι το 1821,

οδός Σκουφά, της Φιλικής Εταιρείας.

– Μα πώς σου ’ρθε και τα ’μαθες όλα αυτά; Γιατί;

– Να σου πω…

ΤΟ ΚΑΛΟ ΤΟΥ ΚΑΛΟΥ 

Μια αληθινή ιστορία σε μια καθημερινή κούρσα.

Κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Κέδρος

Ο Αλέξης Κυριτσόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα αλλά γνώρισε τη ζωγραφική στο Παρίσι. Η ζωγραφική του φιλοξενείται σε γκαλερί, σε βιβλία, δίσκους βινυλίου, CD και αφίσες. Έχει ζωγραφίσει μουσικά θεάματα και έχει δημιουργήσει «κινούμενη ζωγραφική», ή αλλιώς κινούμενα σχέδια. Μερικές φορές γράφει και ζωγραφίζει δικά του βιβλία. Άλλες πάλι ζωγραφίζει βιβλία που έχουν γράψει άλλοι.

Εκτός λοιπόν από τις ατομικές του εκθέσεις (γκαλερί Σκουφά, Ζουμπουλάκη, Άστρα, Άνεμος) και από κάποιες ομαδικές στις οποίες συμμετέχει, η ζωγραφική του βρίσκεται στα βιβλία του: «Το παραμύθι με τα χρώματα», «Το άσπρο άλογο», «Ένα παραμυθάκι για χειμώνα και καλοκαίρι», «Ξαφνικά τα Χριστούγεννα», «Κρυφτό», «Μία + 5 Καρυάτιδες» (εκδ. Κέδρος), «Έλα, μάτια μου, στολίσου» (εκδ. Άγρα), «Σ' ΑΓ» (εκδ. Αρμός). Συνεργάζεται με τον Στέλιο Ράμφο για τα βιβλία του και με τον Διονύση Σαββόπουλο για τα μουσικά θεάματα, τους δίσκους και τα CD του. Ζωγραφίζει για τη μουσική του Νίκου Ξυδάκη (εξώφυλλα δίσκων, CD και αφίσες). Έχει επίσης ζωγραφίσει «Τα παράλογα» του Μάνου Χατζιδάκι. Ζωγραφίζει για το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (Ο Πέτρος κι ο λύκος, Σαββόραμα, Λυσιστράτη).

Συνεργάζεται με την καθηγήτρια Βάσω Τοκατλίδου (τμήμα Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας του Α.Π.Θ.) για το graphic concept και την εικονογράφηση γαλλικών εκπαιδευτικών βιβλίων. Το 2023 η Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων οργάνωσε αναδρομική έκθεση του έργου του (επιμέλεια: Χριστόφορος Μαρίνος). Ο κατάλογος της έκθεσης, με τίτλο «Παράλληλα», κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος. Το 2024 ο Αλέξης Κυριτσόπουλος τιμήθηκε με το βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών για το σύνολο του έργου του. Το 2025 τιμήθηκε με το βραβείο ΕΒΓΕ συνολικής προσφοράς.

Η Κομοτηναία Σοφία Χατζοπούλου με το κανονάκι της

 

Η Σοφία Χατζοπούλου γεννήθηκε (26/04/2000) και μεγάλωσε στην Κομοτηνή. Η ενασχόλησή της με τη μουσική ξεκίνησε σε πολύ μικρή ηλικία, από τα εννέα της χρόνια, όταν άρχισε συστηματικά να ασχολείται με το κανονάκι. Η αγάπη και η αφοσίωσή της στη μουσική την οδήγησαν στη διαμόρφωση της σημερινής της καλλιτεχνικής ταυτότητας. 

Είναι απόφοιτος του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων (έδρα Άρτα), με ειδίκευση στο κανονάκι. Πρώτος της δάσκαλος υπήρξε ο πατέρας της, ο μουσικοσυνθέτης από τη Θράκη Χρήστος Χατζόπουλος, από τον οποίο έλαβε τα πρώτα και καθοριστικά μουσικά ερεθίσματα. Στη συνέχεια μαθήτευσε κοντά στους Θανάση Κουλεντιανό, Δημήτρη Βασιλειάδη, Çınar Kaba, Απόστολο Τσαρδάκα και Göksel Baktagır.

Έχει συμμετάσχει ως κανονίστρια σε δισκογραφικές και οπτικοακουστικές παραγωγές, όπως στους μουσικούς δίσκους του Χρήστου Χατζόπουλου «Θα τραγουδήσω αγαλινά» (2014) και «Ηλιαχτίδα σαν ελπίδα» (2019), στην ταινία «Ξενιτεμένη αγάπη» (2014), στον μουσικό δίσκο «Σπουδή στους μουσικούς δρόμους της καθ’ ημάς Ανατολής – Μακάμια, Νήμια και Σοχπέδες» (2023), στα τραγούδια της Αίνου στον μουσικό τόμο «Προσφύγων τόποι» (2024),  στον δίσκο Ciconia’s Epirus Trip (2024), στον δίσκο «Εργόχειρον» (2024) και στον μουσικό τόμο «Ηχοχρώματα της Ροδόπης» (2025).

Έχει εμφανιστεί σε πλήθος συναυλιών και μουσικών παραστάσεων στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, συνεργαζόμενη με καταξιωμένους Έλληνες καλλιτέχνες, όπως ο Χρήστος Παπαδόπουλος, η Μελίνα Ασλανίδου και ο Στέλιος Διονυσίου, ο Γιώργος Παγκοζίδης, ο Νίκος Αλβανόπουλος, ο Νίκος Γιαρένης, ο Βαγγέλης Δημούδης, ο Νίκος Αγγούσης, ο Βαγγέλης Παπαναστασίου, ο Κυριάκος Πετράς, ο Sol Hasan, ο Παντελής Παυλίδης, καθώς και με Βούλγαρους καλλιτέχνες όπως ο Neshko Nesev και ο Georgi Gospodinov Petrov. Το 2022 συμμετείχε σε συναυλίες με το μουσικό σχήμα «Λωξάνδρα». 

Το 2023 συμμετείχε σε συναυλία - αφιέρωμα στην Ορεστιάδα, για τους Θρακιώτες καλλιτέχνες Χρόνη Αηδονίδη, Καρυοφύλλη Δοϊτσίδη και Παναγιώτη Νικίδη, όπου έπαιξε με καταξιωμένους μουσικούς της θρακιώτικης παράδοσης. 

Το Σεπτέμβριο του 2024 συμμετείχε στη μουσικοχορευτική παράσταση «Θρακών Αυτογνωσία» που ανέβηκε στο αρχαίο θέατρο Μαρώνειας. Την ίδια χρονιά παρακολούθησε σεμινάριο ανατολικής μουσικής στην Ξάνθη με τίτλο «Ο δρόμος του ουτιού», όπου έλαβε μαθήματα από τους Haig Yazdjian, Παναγιώτη Καϊτατζή, Ταξιάρχη Γεωργούλη και Κυριάκο Ταπάκη, εμπλουτίζοντας περαιτέρω τις γνώσεις και τις δεξιότητές της στον χώρο της ανατολικής μουσικής. 

Σήμερα δραστηριοποιείται ως κανονίστρια, ερμηνεύτρια και τραγουδίστρια, συμμετέχει σε σεμινάρια χορού ως μουσικός και παίζει σε παραστάσεις και λαϊκά πανηγύρια παρουσιάζοντας ένα ευρύ φάσμα μουσικών ιδιωμάτων. Διδάσκει κανονάκι και παρουσιάζει ελληνική παραδοσιακή μουσική, καθώς και κομμάτια από την τουρκική παράδοση, τόσο της κλασικής όσο και της λαϊκής μουσικής, συνδυάζοντας τον σεβασμό στην παράδοση με τη σύγχρονη καλλιτεχνική έκφραση. 

Είναι μέλος των μουσικών σχημάτων «Family Flowers» και «Αντάμα». Το μουσικό σχήμα «Family Flowers» το έχει δημιουργήσει και το παρουσιάζει μαζί με τον πατέρα της, τον μουσικοσυνθέτη Χρήστο Χατζόπουλο, πραγματοποιώντας συναυλίες και μουσικές παραστάσεις στην Ελλάδα, καθώς και στο εξωτερικό, με εμφανίσεις στη Γερμανία, την Τουρκία και την Ιταλία. Το σχήμα «Αντάμα» είναι ένα τριμελές μουσικό σχήμα, αποτελούμενο από αποφοίτους και φοιτητές του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων (έδρα Άρτα), το οποίο εστιάζει κυρίως σε μικρασιατικούς και παραδοσιακούς σκοπούς και τραγούδια.

Το σχήμα «Αντάμα» δημιουργήθηκε τον Ιανουάριο του 2023, με αφορμή την κοινή αγάπη των μελών του για την παραδοσιακή μουσική και την ανάγκη έκφρασης μέσα από αυτή. Με σεβασμό στις ρίζες αλλά και με μια σύγχρονη ματιά, το σχήμα ταξιδεύει το κοινό του στον κόσμο της παραδοσιακής και καφέ-αμάν μουσικής, αντλώντας ήχους και αισθητικές από διαφορετικές μουσικές παραδόσεις. 

Με βασικά όργανα το βιολί, το ούτι, το κανονάκι, το λαούτο και τη φωνή, οι Αντάμα αντλούν το ρεπερτόριό τους από την ευρύτερη Ανατολή, τη Σμύρνη, το Αιγαίο και την ηπειρωτική Ελλάδα. Το σχήμα αποτελείται από τη Μαριλένα Μιχαήλοβιτς στο βιολί και τη φωνή, τη Σοφία Χατζοπούλου στο κανονάκι και τη φωνή, και τον Γιώργο Ασβεστά στο λαούτο και το ούτι. 

Οι «Αντάμα» διατηρούν και προβάλλουν τις μουσικές παραδόσεις μέσα από εμφανίσεις σε φεστιβάλ, μουσικές σκηνές, παραστάσεις χορευτικών συλλόγων, πολιτιστικές εκδηλώσεις, καθώς και σε γαμήλια γλέντια, δημιουργώντας πάντοτε μια αυθεντική και συγκινητική ατμόσφαιρα. 

Παρακάτω παρατίθεται σύνδεσμος με δείγμα της δουλειάς τους, με το κομμάτι «Αγαπώ μια παντρεμένη»

Η Αρχαία Ελληνική Τραγωδία στις Εκδόσεις Κίχλη

Οι εκδόσεις Κίχλη εξέδωσαν τα πρώτα βιβλία τους τον Δεκέμβριο του 2008. Ο κατάλογός μας περιλαμβάνει λογοτεχνικά βιβλία (ελληνικά και μεταφρασμένα), δοκίμια, μελέτες, μεταφράσεις έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, βιογραφίες, μαρτυρίες, θέατρο και βιβλία τέχνης. Η πρόθεσή μας είναι το αμέσως επόμενο διάστημα να διευρύνουμε τον κατάλογό μας προς νέα πεδία (πολιτισμικό δοκίμιο, φιλοσοφία, πολιτική θεωρία, σύγχρονη μεταφρασμένη πεζογραφία, έργα αναφοράς). Η φιλοσοφία της Κίχλης συνίσταται στην έκδοση αξιόλογων τίτλων, με την καλύτερη δυνατή επιμέλεια στη γλώσσα και τη γραφή.

Στα μεταφρασμένα βιβλία φροντίζουμε οι εκδόσεις να συνοδεύονται από επίμετρα, χρονολόγια και φωτογραφικά παραρτήματα, ώστε ο αναγνώστης να εισάγεται στο ιστορικό και γραμματολογικό πλαίσιο των κειμένων. Βασική μας μέριμνα αποτελεί επίσης η αισθητική των βιβλίων (επιλογή ειδικών χαρτιών, εικαστικού χαρακτήρα εξώφυλλα) και η τυποτεχνική επιμέλειά τους (επεξεργασία γραμματοσειρών, σχεδιασμός σελίδας, τυπογραφική επιμέλεια του κειμένου). Με αρχές και κανόνες που προέρχονται από την παλαιότερη παράδοση της τυπογραφικής τέχνης αλλά συνδυάζονται και εναρμονίζονται με τη σύγχρονη αισθητική, επιδιώκουμε τα βιβλία να λειτουργούν ως πηγή αισθητικής απόλαυσης για τους αναγνώστες.

Το πολυτιμότερο κεφάλαιο στα χρόνια αυτά στάθηκε η εκτίμηση και η αγάπη των συγγραφέων, παλαιότερων αλλά και νεότερων. Εξίσου πολύτιμη ήταν η συμβολή των συνεργατών μας· χωρίς την αφοσίωσή των διορθωτών-επιμελητών, των μεταφραστών και των ανθρώπων που έχουν αναλάβει την εικαστική και γραφιστική φροντίδα των βιβλίων μας, η παρουσία της Κίχλης δεν θα ήταν η ίδια. Καθοριστική ήταν, τέλος, η έμπρακτη στήριξη των αναγνωστών, τους οποίους ευχαριστούμε θερμά.

Παρακάτω παρουσιάζουμε τρεις καλαίσθητες εκδόσεις που αφορούν τις μεταφράσεις αρχαίας ελληνικής τραγωδίας. Μια εξαιρετική προσπάθεια που ευελπιστούμε να συνεχιστεί με περισσότερα έργα.

 

"Κύκλωψ" του Ευριπίδη (Μετάφραση - Εισαγωγή - Σημειώσεις: Βάιος Λιαπής, Μάιος 2016).

Ο Βάιος Λιαπής σπούδασε κλασική φιλολογία στα Πανεπιστήμια Αθηνών και Γλασκώβης. Έχει διδάξει στα Πανεπιστήμια Κύπρου, Μοντρεάλ, Πατρών και ως επισκέπτης καθηγητής στην Ecole Normale Superieure (Παρίσι). Έχει διατελέσει μέλος του Institute for Advanced Study (Princeton) και επισκέπτης ερευνητής στα Πανεπιστήμια του Princeton, του Cincinnati και του Toronto. Από το 2010 διδάσκει στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα Θεατρικές Σπουδές του Ανοικτού Πανεπιστημίου Κύπρου. Έχει δημοσιεύσει μονογραφίες και άρθρα σχετικά με την τραγωδία του 5ου και του 4ου αιώνα π.Χ., την αρχαία ελληνική σοφιολογική γραμματεία, την αρχαία ελληνική θρησκεία, την επιβίωση της αρχαίας τραγωδίας κ.ά. Το πιο πρόσφατο από τα βιβλία του είναι το "A Commentary on the 'Rhesus' Attributed to Euripides", Oxford University Press, 2012.

Υπεύθυνος της σειράς ο Καθηγητής Αρχαίου Θεάτρου στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πατρών, Θεόδωρος Κ. Στεφανόπουλος.

Ο Κύκλωψ του Ευριπίδη ανήκει στο αμφίβιο είδος του σατυρικού δράματος, που βρίσκεται στο μεταίχμιο μεταξύ τραγωδίας και κωμωδίας. Είναι μάλιστα το μοναδικό σατυρικό δράμα που μας σώζεται ακέραιο.

Ο μύθος του έργου στηρίζεται στο γνωστό επεισόδιο της ένατης ραψωδίας της Οδύσσειας: ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του παγιδεύονται στη σπηλιά του Κύκλωπα Πολύφημου· κάποιοι από αυτούς καταλήγουν βορά στα δόντια του ανθρωποφάγου τέρατος, αλλά οι υπόλοιποι κατορθώνουν τελικά να αποδράσουν χάρη στο ευφυές σχέδιο του Οδυσσέα να μεθύσουν τον άμαθο στο ποτό του Διονύσου Κύκλωπα και να τον τυφλώσουν. 

Η δράση του έργου τοποθετείται στη Σικελία, που παρουσιάζεται ως ένας απολίτιστος τόπος. Ο Χορός, όπως σε όλα τα σατυρικά δράματα, αποτελείται από Σατύρους, θηριόμορφους οπαδούς του Διονύσου. 

Η μετάφραση είναι έμμετρη, διατηρώντας έτσι ένα από τα βασικότερα μορφολογικά χαρακτηριστικά του αρχαίου δράματος. Η Εισαγωγή και οι Σημειώσεις δίνουν ιστορικές, γραμματολογικές και ερμηνευτικές πληροφορίες απαραίτητες για την κατανόηση του έργου.

"Μήδεια" του Ευριπίδη (Μετάφραση - Εισαγωγή - Σημειώσεις, του υπεύθυνου της σειράς, Θ. Κ. Στεφανόπουλου, 2023).

Ο Θεόδωρος Κ. Στεφανόπουλος είναι Καθηγητής του Αρχαίου Θεάτρου στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πατρών. Στο επίκεντρο των ερευνητικών ενδιαφερόντων του βρίσκεται η αρχαία ελληνική τραγωδία, η δικανική ρητορεία και η μετάφραση αρχαίων ελληνικών κειμένων. Μεταφράσεις του έχουν κατά καιρούς χρησιμοποιηθεί για παραστάσεις από διάφορα θέατρα. Έχει δημοσιεύσει, μεταξύ άλλων, το βιβλίο Μετάπλαση του μύθου από τον Ευριπίδη (στα γερμανικά), την τρίτομη Ανθολογία Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας (σε συνεργασία) και άρθρα σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά. Γράφει ο ίδιος στον πρόλογο:

Ίσως καμία άλλη γυναικεία μορφή του ευριπιδικού στερεώματος δεν αντιστέκεται τόσο στις συνήθεις ταξινομήσεις και δεν είναι τόσο πολυδιάστατη και αντιφατική όσο η Μήδεια […].

Την αρχική εικόνα της απόγνωσης διαδέχονται εικόνες ανησυχητικές και απειλητικές, που επιτείνονται από τις σπαρακτικές κραυγές και τις κατάρες που εκστομίζει αθέατη η Μήδεια έσωθεν. Από τη στιγμή ωστόσο που εμφανίζεται στη σκηνή χαρακτηρίζεται από αξιοθαύμαστη αυτοκυριαρχία. Μετερχόμενη άλλοτε θεμιτά και άλλοτε αθέμιτα μέσα, προσεταιρίζεται, εξουδετερώνει ή χειραγωγεί αλληλοδιαδόχως όλους όσοι βρίσκονται απέναντί της, τον χορό Κορινθίων γυναικών, τον Κρέοντα, τον Αιγέα και τον Ιάσονα, ώστε να μπορέσει να εξυφάνει και να εκδιπλώσει βαθμιαία το σχέδιο εκδίκησης, απροσδόκητο επιστέγασμα του οποίου συνιστά η παιδοκτονία. Μόνο στην κομβικής σημασίας σκηνή του διάσημου «μονολόγου» η Μήδεια ταλαντεύεται προς στιγμήν και παλινδρομεί. […] 

Στη σκηνή της εξόδου η Μήδεια, που βρίσκεται ήδη πάνω στο φτερωτό άρμα έχοντας μαζί της τα νεκρά σώματα των παιδιών, σχεδόν εξισώνεται με θεό από μηχανής και απευθύνεται στον αποσβολωμένο Ιάσονα, σ’ αυτόν τον ανελέητο ύστατο διάλογο, από θέση απόλυτης επιβολής. Μια πρώτη μορφή της μετάφρασης της Μήδειας παρουσιάστηκε στο θέατρο το 2006. Στα χρόνια που πέρασαν αναθεωρήθηκε αρκετές φορές, ωστόσο ο προσανατολισμός στο θέατρο παρέμεινε σταθερός, χωρίς, εννοείται, να αγνοείται ο αναγνώστης. Για τις δικές μου αντιλήψεις, η αναφορά στο θέατρο συνεπάγεται, μεταξύ άλλων, αυξημένη μέριμνα για τον ρυθμό του μεταφρασμένου λόγου και αποφυγή των ποικιλώνυμων ευκολιών.

Συνεπάγεται επίσης […] προσήλωση στην ακρίβεια. Και δεν εννοώ την (ενίοτε απατηλή) ακρίβεια του γράμματος, αλλά το αποτέλεσμα της επίμοχθης προσπάθειας που αξιοποιεί τα βαθύτερα κοιτάσματα του αρχαίου κειμένου και φιλοδοξεί να συγκροτήσει λόγο ουσία περιεκτικό και θεατρικά δραστικό, αποφεύγοντας ισοπεδωτικές επιλογές και διασώζοντας στον μέγιστο δυνατό βαθμό το «ανάγλυφο» του πρωτοτύπου.

"Αντιγόνη" και "Οιδίπους Τύραννος" του Σοφοκλή (Ιούνιος 2025), σε μετάφραση Νίκου Α. Παναγιωτόπουλου (1945-2023).

Αρχαία δράματα για τη νέα σκηνή: αυτές οι μεταφράσεις έγιναν για το νεότερο θέατρο· αλλά πιο καίρια και μυστικά θα πει: αρχαία δράματα για τη νέα Σκηνή, το μοναδικό και ανεπανάληπτο θέατρο του Λευτέρη Βογιατζή στην οδό Κυκλάδων, εκεί όπου, μετά το παλαιό υπόγειο του Καρόλου Κουν στη στοά Ορφέως, κρατήθηκε αναμμένο το καντήλι της θεατρικής συντεχνίας από το 1982 έως το 2012. Και τα δύο μεταφρασμένα έργα του βιβλίου ήταν παραγγελίες του. 

Αν και τον Οιδίποδα τύραννο ισχυριζόταν γελώντας -τον καιρό του γελάσαι- ότι εγώ του τον παράγγειλα, ενώ εκείνος άλλο μου είχε ζητήσει: τις Βάκχες ή τους Βατράχους· τον θυμάμαι να γελάει από καρδιάς, έπειτα να μιλάει για τους δρόμους του γερμανικού θεάτρου που πήρε ο κόσμος και την οδό Στρέλερ, που δεν ακολουθήθηκε· αυτά μ' ένα σωστό ποτήρι κρασί στου "Οικονόμου" στα Πετράλωνα ή μ' ένα φτηνό (ποτέ δεν είπα όχι καλό, όταν το πίναμε αντάμα) στα σουβλάκια της πλατείας Αγίου Γεωργίου στην Κυψέλη μετά τις παραστάσεις του ή στα σουβλάκια του πεζόδρομου της Δράκου, όταν συνεργαζόμασταν στο σπίτι μου στου Φιλοπάππου. 

Ήμασταν φίλοι. Πιστεύαμε και οι δυο στο μεσαιωνικό δόγμα: Ο υποδηματοποιός δεν είναι ανώτερος από το παπούτσι. Διανύαμε μαζί τα χρόνια του κλονισμού της αυθεντίας, του αυτισμού της καλλιτεχνίας και της εισόδου σε μια νέα παράξενη άγνοια· παράξενη ή τρέχουσα, όπως και να την ονόμαζε κανείς, ήταν σίγουρα μια από τις μεγαλύτερες εκρήξεις άγνοιας που είδε ο τόπος μας (αν μείνουμε στο στενά τοπικό πλαίσιο και δεν ερευνήσουμε παραπέρα) και όλοι είχαμε πάνω μας τη σκόνη. [...] (Από την έκδοση).

Οι μεταφράσεις της αρχαίας τραγωδίας (πλην ελαχίστων και θραυσμάτων) είναι η ιστορία μιας επαναλαμβανόμενης αποτυχίας μικρότερης ή μεγαλύτερης. Τα θραύσματα των ολιγότερο αποτυχημένων (που είναι οι επιτυχημένες) δείχνουν μια κατεύθυνση, επιχειρούν μια πνευματική σήμανση, είναι οδοδείχτες έκφρασης και ιδεών (και αυτό κάποιες φορές δεν είναι λίγο, nihil minor in litteris). 

Κινδυνεύοντας εξίσου από τον άνευρο ακαδημαϊσμό και από το πληβείο θεατρικό σανίδι – η μεταφραστική του αρχαίου δράματος εύκολα ξεπέφτει. Άλλες μεταγραφές κινδυνεύουν από την υπεραπλούστευση, άλλες από ένα ψευδεπίγραφο ύφος, άλλες από τη μεγαλοφαντασιά ενός ριζοσπαστικού προσωπικού ιδιώματος· εύκολα γίνονται κοινότοπες όπως η μετάφραση του λιμπρέτου μιας όπερας – είναι για τον μεταφραστή η άκρα ταπείνωση. (Τα δύο είδη βέβαια δεν σχετίζονται πνεματικά. 

Η τραγωδία έχει άλλο πνευματικό κέντρο.) Πάντως οι αναλογίες των βοτάνων γητεύματος για το μεταφραστικό απόσταγμα δεν είναι μετρήσιμες – και πρέπει να τονίσουμε ότι η αλχημεία του αποτελέσματος (ο συνεπαρμός μέσα στη φρίκη, η γλυκύτητα μέσα στους αρχαϊκούς γκρεμούς, το κράμα τρόμου και ηδονής), το αμάλγαμα, συνορεύει πρωτίστως με την ισομετρία του νοήματος και με μια ορισμένη θεολογική τροπή της σκέψης, με μία τρομερή εκμυστήρευση. 

Από τα πρακτικά ενός παλιού θεατρικού σεμιναρίου για την τραγωδία και τη μετάφραση, αταύτιστος ομιλητής.

* 

Είκοσι χρόνια χωρίζουν τις δύο μεταφράσεις· […] Αν και έγιναν και οι δύο με ακοίμητο προσανατολισμό τη σκηνή και με κύρια έγνοια έναν ρυθμό αυθεντικά θεατρικό, τις επηρέασε και είχαν ως πρότυπο μια μετάφραση […] την οποία δεν έπαψα να θεωρώ έναν από τους σπουδαιότερους ιστορικούς σταθμούς στην ενδογλωσσική μετάφραση του αρχαίου δράματος εξαιτίας του μοναδικού της χρώματος. Είναι η μετάφραση του Γιώργου Ιωάννου στην Ιφιγένεια εν Ταύροις του Ευριπίδη· η Ιφιγένεια στη χώρα των Ταύρων δημοσιεύτηκε το 1981. (Χρησιμοποιήθηκε πρώτη φορά στη σκηνή από την Άννα Κοκκίνου στο θέατρο «Σφενδόνη», 1997–1998.) Στον Γιώργο Ιωάννου ανήκει επίσης η υπέροχη έκφραση για την αρχαία ελληνική τραγωδία: «μεγαλυνάρι του Διονύσου». 

Νίκος Α. Παναγιωτόπουλος

Γιώργος Ιωάννου - Καλαίσθητες επανεκδόσεις από τον Κέδρο

 

Ο ποιητής και πεζογράφος Γιώργος Ιωάννου (1927-1985) γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Οι γονείς του ήταν πρόσφυγες από την Ανατολική Θράκη (Ραιδεστός-Κεσσάνη). Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή Θεσσαλονίκης, στο Ιστορικό-Αρχαιολογικό Τμήμα. Για ένα διάστημα υπηρέτησε ως βοηθός στην έδρα της Αρχαίας Ιστορίας. Στη συνέχεια εργάστηκε ως καθηγητής σε ιδιωτικά σχολεία της Αθήνας και της επαρχίας, μέχρι τον διορισμό του στη δημόσια Mέση Εκπαίδευση. Το 1962 στάλθηκε από την υπηρεσία του στη Βεγγάζη της Λιβύης, όπου ίδρυσε ελληνικό γυμνάσιο, στο οποίο δίδαξε επί δύο χρόνια. Το 1971 μετατέθηκε σε γυμνάσιο της Αθήνας και αργότερα αποσπάστηκε στο Υπουργείο Παιδείας. Το 1979 μετατέθηκε ως γυμνασιάρχης στο Καρλόβασι Σάμου, αλλά σύντομα ανακλήθηκε στην κεντρική υπηρεσία του Υπουργείου. Μετά τη Μεταπολίτευση ήταν μέλος της επιτροπής η οποία επέλεξε τα κείμενα της λογοτεχνίας που περιλήφθηκαν στο Ανθολόγιο για το δημοτικό σχολείο και στα Νεοελληνικά αναγνώσματα για τη Μέση Εκπαίδευση. 

Πρώτο βιβλίο του, η μικρή ποιητική συλλογή Ηλιοτρόπια (Θεσσαλονίκη, 1954). Η δεύτερη συλλογή του, Τα χίλια δέντρα, εκδόθηκε το 1963 (Διαγώνιος). Το 1964 κυκλοφόρησε το πρώτο του βιβλίο πεζογραφημάτων Για ένα φιλότιμο. Ο ενθουσιασμός με τον οποίο έγιναν δεκτά τα πεζογραφήματά του αλλά και μια ισχυρή εσωτερική παρόρμηση οδήγησαν τον Γιώργο Ιωάννου στην απόφαση να αφοσιωθεί σχεδόν αποκλειστικά στην πεζογραφία. Ακολούθησαν: Η σαρκοφάγος (1971), Η μόνη κληρονομιά (1974), Το δικό μας αίμα (1978), Επιτάφιος θρήνος (1980), Ομόνοια (1980), Κοιτάσματα (1981), Πολλαπλά κατάγματα (1981), Εφήβων και μη (1982), Καταπακτή (1982), Εύφλεκτη χώρα (1982) και Η πρωτεύουσα των προσφύγων (1984), που αποτέλεσε το τελευταίο πεζογραφικό έργο του.

Εξέδωσε επίσης το θεατρικό έργο για παιδιά Το αυγό της κότας (1981), που ανέβηκε στο Εθνικό Θέατρο. Μετά τον θάνατό του εκδόθηκε και το παιδικό ανάγνωσμα Ο Πίκος και η Πίκα (1986). Παράλληλα, ασχολήθηκε και με τα δημιουργήματα του λαϊκού λόγου.

Εξέδωσε, με εισαγωγές, σχόλια και γλωσσάρια, τις παρακάτω εργασίες: Τα δημοτικά μας τραγούδια (1966), Μαγικά παραμύθια του ελληνικού λαού (1966), Παραλογές (1970), Καραγκιόζης (1971-1972, τόμοι 3), Παραμύθια τού λαού μας (1973). Τα κείμενα των συλλογών επιλέχθηκαν με λογοτεχνικά κριτήρια. Μετέφρασε και σχολίασε την τραγωδία του Ευριπίδη Ιφιγένεια η εν Ταύροις (1969), το ΧΙΙ βιβλίο της Παλατινής Ανθολογίας, που έχει τον τίτλο Στράτωνος Μούσα Παιδική (1980), καθώς και το ιστορικό δοκίμιο του Τάκιτου Γερμανία (1981). 

Ακόμα, επιμελήθηκε την έκδοση του ημερολογίου του Φίλιππου Στέφ. Δραγούμη (Ημερολόγιο - Αλεξάνδρεια 1916, εισαγωγή-επιμέλεια-σχόλια: Γιώργος Ιωάννου, Δωδώνη, 1984). Το 1985 εκδόθηκαν τα δοκίμιά του για τον Παπαδιαμάντη, τον Καβάφη και τον Λαπαθιώτη, με τίτλο Ο της φύσεως έρως, και το 1996 εκδόθηκαν οι συνεντεύξεις του (1974-1985), με τίτλο Ο λόγος είναι μεγάλη ανάγκη της ψυχής (πρόλογος-επιμέλεια: Γιώργος Αναστασιάδης). 

Ήταν βασικός συνεργάτης του περιοδικού Διαγώνιος (1958-1965), εξέδιδε το περιοδικό Φυλλάδιο, το οποίο έγραφε ολόκληρο μόνος του (1978-1985, τεύχη 1-8) και συνεργάστηκε με το μαθητικό περιοδικό Ελεύθερη Γενιά (1976-1982). Έδινε επίσης συνεργασίες σε άλλα περιοδικά, όπως μεταφράσεις του Τσέχου ποιητή Πετρ Μπέζρουτς και μεταφράσεις κεφαλαίων από τις Εξομολογήσεις του Ιερού Αυγουστίνου.

Το 1982 κυκλοφόρησε από τη Lyra ο δίσκος βινυλίου Κέντρο διερχομένων, με στίχους δικούς του και μουσική του Νίκου Μαμαγκάκη, καθώς και κασέτα από την Ελληνική Φωνογραφία, στη σειρά «Ο λόγος», στην οποία ο ίδιος ο Γιώργος Ιωάννου διαβάζει πέντε κείμενά του («Οι τσιρίδες», «Τα κεφάλια», «Παναγία ἡ Ρευματοκρατόρισσα», «Το μαγνητόφωνο της ταβέρνας», «Ομίχλη»). 

Η συνεργασία του με ελληνικές εφημερίδες και περιοδικά ήταν πολύ τακτική. Ποιήματά του καθώς και πεζογραφήματά του μεταφράστηκαν και δημοσιεύτηκαν σε αγγλικά και γαλλικά περιοδικά. Το 1979 του απονεμήθηκε το Α´ Κρατικό Βραβείο Διηγήματος για Το δικό μας αίμα. 

Ο Γιώργος Ιωάννου θεωρείται εισηγητής στα Γράμματά μας του σύντομου πεζογραφήματος που ταξινομείται ανάμεσα στο δοκίμιο και στην αφήγηση των ψυχικών περιπετειών του ομιλούντος προσώπου. Το νέο αυτό λογοτεχνικό είδος καθώς και οι γενικότερες αισθητικές αρχές του Γιώργου Ιωάννου άσκησαν σημαντική επίδραση στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία. Ο λόγος του έχει προέλευση βιωματική. Υποστήριζε ότι καλή λογοτεχνία δεν μπορεί να γραφεί όταν ο λόγος δεν έχει βιωματικό βάρος και όταν ο λογοτέχνης δεν τον έχει ψηλαφίσει με την ψυχή του και το πνεύμα του.

Από τις Εκδόσεις Κέδρος, κυκλοφορούν και επανεκδίδονται συνεχώς αρκετά έργα του σπουδαίου λογοτέχνη, αποδεικνύοντας το διαχρονικό ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού για τον Γιώργο Ιωάννου.  

Η μόνη κληρονομιά

Τα κείμενα της Μόνης κληρονομιάς αποκλίνουν πιο πολύ προς το διήγημα παρά προς το «πεζογράφημα», όπως το εννοεί και το γράφει ο Γιώργος Ιωάννου, που θεωρείται και ο εισηγητής του στη λογοτεχνία μας. Τα διηγήματα της Μόνης κληρονομιάς, γραμμένα στην Αθήνα το 1972 και το 1973, αντανακλούν την περίοδο προσαρμογής του Θεσσαλονικιού συγγραφέα στη ζωή της πρωτεύουσας, στην οποία εγκαταστάθηκε μόνιμα από τα τέλη του 1971. Οι ιστορίες του Γιώργου Ιωάννου μπορεί να μιλούν για τα άφθονα βάσανα και τις λιγοστές χαρές της ζωής – της νεοελληνικής ζωής μάλιστα –, αλλά κατά βάθος προβάλλουν την πρωταρχικότητά της και τη βεβαιότητα ότι της αξίζει κάθε υπομονή, κάθε αγώνας και κάθε ελπίδα. Τα δεκαεφτά κείμενα της Μόνης κληρονομιάς κυκλοφόρησαν στις αρχές του 1974 – δηλαδή τους τελευταίους μήνες της δικτατορίας –, γι’ αυτό υπάρχουν στο βιβλίο υπαινιγμοί για την πολιτική κατάσταση, καθώς και η εναντίωση στο καθεστώς της εποχής.

Επιτάφιος Θρήνος

Τα δεκατρία πεζογραφήματα του Επιτάφιου θρήνου γράφτηκαν από τον Γιώργο Ιωάννου στην Αθήνα. Το ομώνυμο πεζογράφημα, που δίνει τον τίτλο στο βιβλίο, είναι ένα κείμενο που αγαπήθηκε πολύ – περιέχει όχι μόνο το ύφος και το ήθος, αλλά και την εξέλιξη της γραφής του Ιωάννου. Όλα μαζί αποτελούν ένα σφιχτοδεμένο σύνολο, με έξοχη γλώσσα και χαρακτήρες που μένουν για πάντα χαραγμένοι στο μυαλό και στην καρδιά μας.

Πολλαπλά Κατάγματα

Όπως ακριβώς τα παλιά οδοιπορικά, όπως οι διάφορες ταξιδιωτικές περιπλανήσεις και οι πολεμικές περιπέτειες, έτσι πρέπει να αντιμετωπιστεί και το κείμενο αυτό - Πολλαπλά κατάγματα και Το σφραγιδάκι - του Γιώργου Ιωάννου: εντυπώσεις, εσωτερικές περιγραφές, άδηλοι και κρύφιοι διαλογισμοί, κοιτάγματα της ζωής μέσα από έναν άλλο χώρο, στον οποίο αποσύρεται το εγώ και επισκοπεί τα πάντα όταν επισυμβεί στο σώμα το ατύχημα. Και, συνάμα, περιγραφές του κλίματος της εποχής, του περιβάλλοντος, των ειδικών χώρων, της ειδικής συμπεριφοράς που εμφανίζουν ξαφνικά προς τον αδύναμο - και μόνο προς αυτόν - οι άλλοι καθώς τον βλέπουν να βρίσκεται ολότελα στο έλεός τους.

Η πρωτεύουσα των προσφύγων

Κάτω από τον τίτλο Η πρωτεύουσα των προσφύγων βρίσκεται η πόλη και η κοινωνία της Θεσσαλονίκης του 1980. Ο τόμος αυτός είναι ο δεύτερος της σειράς, με πρώτο εκείνον που φέρει τον τίτλο Το δικό μας αίμα. Στον πρώτο τόμο γινόταν περισσότερο λόγος για την ίδια την πόλη – την πόλη των ημερών του Γιώργου Ιωάννου –, ενώ σε αυτό τον δεύτερο κάνουν αισθητή την παρουσία τους οι άνθρωποι της δεκαετίας του ογδόντα, η κοινωνία της πόλης και οι συνθήκες τον τελευταίων δεκαετιών του εικοστού αιώνα που έτσι κι αλλιώς άσκησαν σημαντική επίδραση στον συγγραφέα. 

Στον δεύτερο τόμο ο Ιωάννου μιλά απερίφραστα, και περισσότερο απ’ ό,τι στον πρώτο, για το πάθος που δυναμώνει όταν ασχολείται κανείς με τους ανθρώπους της εποχής του, καθώς και με την κοινωνία στην οποία ζουν και δραστηριοποιούνται. Η προσπάθεια για αυτογνωσία όμως αφήνει συχνά, και στον συγγραφέα και στον αναγνώστη, μια πικρή γεύση.

Πανόραμα Ζωγραφικής της Μαρίας Κτισοπούλου στην Πινακοθήκη Δήμου Αθηνών

 

Αναδρομική έκθεση της σημαντικής και βραβευμένης ζωγράφου Μαρίας Κτιστοπούλου, με τίτλο Μνήμες του Βλέμματος, εγκαινιάζεται την Πέμπτη 29 Ιανουαρίου 2026 στην Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων. Η έκθεση πραγματοποιείται με την υποστήριξη του Οργανισμού Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας Δήμου Αθηναίων και αποτελεί πανόραμα της τέχνης της καταξιωμένης ζωγράφου, καθώς περιλαμβάνει αντιπροσωπευτικά έργα από όλη την πορεία της Μαρίας Κτιστοπούλου στη ζωγραφική. 

Όπως σημειώνει η Ιστορικός Τέχνης & Θεωρίας του Πολιτισμού (ΕΚΠΑ) και επιμελήτρια της έκθεσης Αθηνά Σχινά: 

«Η Μαρία Κτιστοπούλου, μετά το πέρας των σπουδών και την αποφοίτησή της με άριστα, ξεκίνησε την εικαστική της διαδρομή από τα μέσα της δεκαετίας του ’90, με επιλεγμένες και συγκροτημένες εκθέσεις που συχνά πραγματοποιούσε με επιτυχία, συνεχίζοντας ανελλιπώς να ζωγραφίζει μέχρι και σήμερα. Έχει εδώ και χρόνια ευρύτερα αναγνωριστεί η εντυπωσιακή επιδεξιότητά της στο σχέδιο και στο χρώμα, χωρίς ποτέ να έχει γίνει αυτοσκοπός της. 

Επιλέγοντας μάλιστα ως εκφραστική της βάση το ιδίωμα του ρεαλισμού, ποτέ δεν αναλώθηκε η ζωγράφος στην εντυπωσιοθηρία και στην αυταρέσκεια. Στόχος της πάντα ήταν και συνεχίζει να είναι η αναγνωρισιμότητα των εκάστοτε θεμάτων της, διατυπωμένων ωστόσο με τέτοιον τρόπο, ώστε να μην επαφίενται αυτά στην ψευδαίσθηση του ορατού ή στην υποτιθέμενη  νοσταλγία, αλλά να κινητοποιούν την διάθεση περίσκεψης και τον συνειρμό του θεατή, όπως επίσης τον βαθύτερο στοχασμό και την δημιουργική του φαντασία.

Ο «ρεαλισμός» της Μ. Κτιστοπούλου άλλωστε ήταν και συνεχίζει να είναι πάντα αποκαθηλωτικός, καθώς συνδυάζεται τεχνοτροπικά και υφολογικά στα έργα της, με τα περισσότερα ιδιώματα της σύγχρονης τέχνης, όπως με ποικίλες διατυπώσεις του μετεμπρεσσιονισμού, του εξπρεσσιονισμού, του κυβισμού, της γεωμετρικής αφαίρεσης κ.ά. Η ζωγράφος ποτέ δεν έπαψε υφολογικά να προβληματίζεται και δημιουργικά να πειραματίζεται, αφενός ως προς τον χώρο και το φως, μέσα από την σχεδιαστική γραφή της, (με θαυμαστή συνθετική ικανότητα), αφετέρου ως προς τα χρώματα που χρησιμοποιεί και τα υλικά της, διευρύνοντας την αίσθηση της αμεσότητας και της απτότητας, της εγγύτητας και παράλληλα εκείνης των αποστάσεων, της έννοιας επίσης του εφήμερου και της παραδοξότητας, της φθοράς και της αναγέννησης. 

Οι ενότητες και οι χρονικές περίοδοι που διακρίνει κανείς στην εικαστική πορεία της Μαρίας Κτιστοπούλου αφορούν τα θέματά της, όπως π. χ. είναι τα ανθρώπινα σώματα, τα γεμάτα υπαινιγμούς βλέμματα, οι μνήμες και οι διεργασίες του υποσυνειδήτου, μαζί με τα τοπία της, τα όστρακα, τα δέντρα, τα καράβια και τις θάλασσές της, όπου μπορεί πάντα να επιστρέφει, μέσα από διαφορετικές κάθε φορά και πάντα νέες εκδοχές. Ο λόγος είναι γιατί η ζωγράφος ουσιαστικά μας μεταγγίζει λεπτές ισορροπίες κι αντιπαραθέσεις, υποσημαίνοντας χροιές και ποιότητες, καθώς ανεπίληπτα συνενώνει στα έργα της το φανερό με το αθέατο, το καθημερινό με το υπερβατικό, τον ελεγχόμενο λυρισμό με την κρυμμένη δραματικότητα, μέσα από την ελεγεία και την ποιητικότητα των θεμάτων της, στα οποία διακρίνεται με συμβολισμούς κι αλληγορίες του προφανούς, η υπαρξιακή αγωνία των ημερών μας και η ανάγκη μας για αυτογνωσία.» 

 

Επιμέλεια έκθεσης: Αθηνά Σχινά, Ιστορικός Τέχνης & Θεωρίας του Πολιτισμού (ΕΚΠΑ) Εγκαίνια: Πέμπτη 29 Ιανουαρίου 2026, ώρα 19:00 

Διάρκεια έκθεσης: Πέμπτη 29 Ιανουαρίου ως Κυριακή 22 Φεβρουαρίου 2026 

Πινακοθήκη Δήμου Αθηναίων: Λεωνίδου και Μυλλέρου, Πλατεία Αυδή, τηλ. 210-5202420 Ώρες λειτουργίας:  Τρίτη - Σάββατο 11:00-19:00, Κυριακή 10:00 - 16:00,  Δευτέρα κλειστά Είσοδος ελεύθερη

Ο Ναυτικός και Άλλα Κείμενα - Gutenberg

 

«Το κεντρικό σημείο της προσωπικότητάς μου ως καλλιτέχνη είναι ότι είμαι ένας δραματικός ποιητής· έχω διαρκώς, σε όλα όσα γράφω, την εσωτερική έξαρση του ποιητή και την αποπροσωποποίηση του δραματουργού», δηλώνει ο Φερνάντο Πεσσόα, αποκαλύπτοντας όχι μόνο τη σύνδεση της ετερωνυμικής δημιουργίας με το θέατρο, αλλά και τη σημαντική θέση που κατέχει στο σύνολο του έργου του. 

Ο Ναυτικός, αλλά και όλα τα θεατρικά πεσσοανικά κείμενα, ολοκληρωμένα ή μη, ανήκουν «στην κατηγορία του “μετα-δραματικού”, ή ακόμα καλύτερα σε αυτήν την περίπτωση του “αντιδραματικού”, του “ποιητικού” με μια έννοια επιθετικής επικράτησης του λόγου επί της δράσης, του μονολόγου επί του διαλόγου, αλλά και της εσωτερικότητας/της ανάγνωσης επί του θεάματος/της θέασης», σημειώνει η Δήμητρα Κονδυλάκη στο επίμετρο.

Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Gutenberg σε μετάφραση και εισαγωγή Μαρίας Παπαδήμα και εικονογράφηση Γιάννη Τζερμιά. Το σκίτσο του εξωφύλλου είναι του ζωγράφου Ηλία Δελλόγλου.

Περιεχόμενα

Εισαγωγή: «Θέατρο του είναι», στατικό και εκστατικό θέατρο 
Ο ναυτικός: Στατικό δράμα σε μια εικόνα 
Διάλογος στον κήπο του παλατιού 
Διάλογος στη σκιά 
Ο θάνατος του πρίγκιπα 
Σαλώμη 
Σακυαμούνι 
Επίμετρο: Ένα θέατρο του ονείρου που δεν θα δούμε ποτέ

Αργύρης Χιόνης: Η φωνή της σιωπής. Ποιήματα 1966 - 2010 (Κίχλη)

 

Από το χώμα ερχόμαστε

στο χώμα επιστρέφουμε.

Στο μεταξύ διάστημα,

παριστάνουμε τους κηπουρούς.

Η παρούσα (2025) νέα συγκεντρωτική έκδοση, 790 σελίδων, των ποιημάτων του Αργύρη Χιόνη (1943-2011) από την Κίχλη περιλαμβάνει την έκδοση με τον τίτλο Η φωνή της σιωπής. Ποιήματα 1966-2000 (Νεφέλη, Αθήνα 2006), που είχε επιμεληθεί ο ίδιος ο ποιητής, επιπλέον τις συλλογές, Στο υπόγειο (Νεφέλη, Αθήνα 2004) και Ό,τι περιγράφω με περιγράφει. Ποίηση δωματίου (Γαβριηλίδης, Αθήνα 2010), καθώς και εμπεριστατωμένο εκδοτικό σημείωμα της Γιώτας Κριτσέλη.

Πρόκειται για έναν σπουδαίο τόμο, για μια συγκεντρωτική συλλογή του ποιητικού έργου ενός δημιουργού που άφησε το στίγμα του στην σύγχρονη ελληνική ποίηση. Αξίζει να την προμηθευτείτε και να τη διαβάσετε! 

 

«Αν πρέπει να διατυπώσω με δυο λέξεις τί πρωτόγνωρο ή ασυνήθιστο έχει φέρει ο Χιόνης στο νεότερο ποιητικό τοπίο, θα έλεγα: παραλλαγές πάνω στην ίδια σκέψη. Του αρέσει να πιάνει ένα θέμα, να το γυροφέρνει από δω κι από κει, να παίζει μαζί του –ναι, να παίζει· ποιος είπε ότι η ποίηση πρέπει νά ’ναι, σώνει και καλά, σοβαρή κι αγέλαστη;–, να το στήνει όρθιο, πλάγια, ανάποδα, ώσπου να δει πόσες όψεις μπορεί να πάρει. Εκεί ο αναγνώστης χαίρεται το πλάτος αυτής της φαντασίας.» 

Αλέξης Πολίτης, Διαβάζοντας ποίηση