Τετάρτη, 11 Μαΐου 2011

«Το καμίνι που δροσίζει» του Γιώργου Φραντζολά


Μια ξεχωριστή εκδήλωση ήταν αυτή της παρουσίασης του βιβλίου «Το καμίνι που δροσίζει», του Γιώργου Φραντζολά που παρουσιάστηκε την Παρασκευή το απόγευμα στην αίθουσα του Επαγγελματικού και Βιοτεχνικού Επιμελητηρίου Ροδόπης, από την εφημερίδα «Παρατηρητής της Θράκης» και το «Πολιτιστικό Αναπτυξιακό Κέντρο Θράκης», με τη συμμετοχή των συλλόγων «Γυναίκα και Δημιουργία» και το Τμήμα Βιβλίου της ΧΕΝ. Ξεχωριστή από την άποψη ότι αφενός ήταν αφιερωμένη σε δύο μεγάλους νεοέλληνες συγγραφείς, τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη και τον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη και αφετέρου είχε ένα δικό της στίγμα, μεταφέροντας τους ακροατές στα μαγικά σύμπαντα της γραφής, της μουσικής και των χρωμάτων.

Στην εκδήλωση ήταν παρόντες ο πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Βασιλειάδης, εκπρόσωπος του ταξιάρχου, η υπεύθυνη των Πολιτιστικών του δήμου Κομοτηνής κ. Νατάσσα Λιβεριάδου, οι πανεπιστημιακοί του Τμήματος Φιλολογίας Γρηγόρης Παπαγιάννης, Μαρία Τζιάτζη – Παπαγιάννη και Νίκος Μαυρέλος, ο ιστορικός των Γενικών Αρχείων του Κράτους στην Κομοτηνή, Βασίλης Ριτζαλέος, ο επίτιμος πρόεδρος του Συλλόγου Εθελοντών Αιμοδοτών, Δημήτρης Δημητρακόπουλος, ο πρόεδρος του Μορφωτικού Συλλόγου Σαρακατσάνων Θράκης, Γιώργος Νάκος, η Άρτεμις Συλιβού και ο σύζυγός της Σταύρος Τσάγκος, η ψυχολόγος Λιζέτα Λιούρτα και η μητέρα της, η ιδιοκτήτρια του «Δημοκριτείου» βιβλιοπωλείου Ιωάννα Δεμιράκη και ο σύζυγός της Δημήτρης Δολιανίτης, ο γιατρός Χασάν Αχμέτ και από το ΠΑΚΕΘΡΑ η Μαργαρίτα Καραδέδου και ο σύζυγός της, η Σοφία Αδαμαντίδου και ο Χριστόδουλος Αδαμαντίδης, η «ψυχή» του ΠΑΚΕΘΡΑ Βασίλης Αϊβαλιώτης. και πολλά μέλη και από τους δύο συλλόγους.




Την εκδήλωση προλόγισε η εκδότρια του «Παρατηρητή της Θράκης» κ. Τζένη Κατσαρή Βαφειάδη που ευχαρίστησε όλους τους συντελεστές της εκδήλωσης, το ΠΑΚΕΘΡΑ και τους συλλόγους, τη ΧΕΝ και τον «Γυναίκα και Δημιουργία», αναφερόμενη ιδιαιτέρως στη συμβολή της Προέδρου του Νατάσσας Λιβεριάδου, που, αν και επιφορτισμένη με το έργο της διεκπεραίωσης των «Ελευθερίων», φρόντισε με όλη της την ψυχή και για την επιτυχία της εκδήλωσης με τον Γ. Φραντζολά.

Μίλησε ακόμη για τους δρόμους που της άνοιξε η επιμέλεια του βιβλίου κατά την διάρκεια της έκδοσής του, συνδέοντάς την γόνιμα με τη μεγάλη λογοτεχνία του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και του Νίκου – Γαβριήλ Πεντζίκη, ξανθιώτες μαθητές του οποίου, όπως ο συγγραφέας Γιώργος Φραντζολάς και ο ζωγράφος- γιατρός Γιάννης Μενεσίδης, είχε την τύχη να γνωρίσει μέσω των αγαπημένων φίλων – επικεφαλής του ΠΑΚΕΘΡΑ, Βασίλη Αϊβαλιώτη και Σοφίας Αδαμαντίδου. Μέσω του ΠΑΚΕΘΡΑ, όπως ανέφερε, και με αφορμή το βιβλίο του Γ. Φραντζολά τής δόθηκε η ευκαιρία να συνειδητοποιήσει την πνευματική οξυδέρκεια του συμπολίτη μουσικού Θανάση Γκαϊφύλλια, που πρώτος και από τη δεκαετία του 1990 είχε αγκαλιάσει το τάλαντο και την ευαισθησία του στιχουργού και μουσικού Γ. Φραντζολά, ανεξαρτήτως αν τον Γιώργο Φραντζολά «τινές εξ ημών των Κομοτηναίων, όπως και τη «Νύχτα από σεντέφι» του όπου ο Θανάσης Γκαϊφύλλιας τραγουδάει δυο τραγούδια, τον γνωρίζουμε το…2011…», ευχαριστώντας θερμά τον Θανάση Γκαϊφύλλια, τη Λία Τζιαμπάζη και τον Κώστα Γκαϊφύλλια για την τιμή να είναι παρόντες στην εκδήλωση, «παρουσιάζοντάς μας το μουσικό «καμίνι» της δημιουργίας του». 





Nατάσα Χατζηνικολάου, Φιλόλογος «Γινάτι δε θα πει οργή, αλλά μια δημιουργική ροπή για να αντισταθούμε με δημιουργικό τρόπο στην καταστροφικότητα της εποχής μας»

«Σας καλωσορίζω στην εκδήλωση παρουσίασης του βιβλίου του Γιώργου Φραντζολά «Το καμίνι που δροσίζει». Σας δίνω μερικά λεπτά για να σκεφτείτε τι μπορεί να σημαίνει ο ευρηματικός αυτός τίτλος του βιβλίου που απόψε παρουσιάζουμε.

Ο συγγραφέας Γιώργος Φραντζολάς

Στο μεταξύ να πω ότι ο Γιώργος Φραντζολάς είναι φιλόλογος που υπηρετεί σε λύκειο της Ξάνθης, δεινός χειριστής της ελληνικής γλώσσας και ομιλητής, όπως θα καταλάβετε και από το βιβλίο του, που αποτελείται από δοκίμια και διαλέξεις του.
Ο Γιώργος Φραντζολάς όμως είναι και μουσικός κι έχει ασχοληθεί με τη σύνθεση και τη στιχουργία. Εξέδωσε δύο προσωπικούς δίσκους και συνεργάστηκε με την Μαρία Φωτίου, την Καίτη Κουλλιά, τον Δημήτρη Ζερβουδάκη.
Ο πρώτος του δίσκος «Νύχτα από σεντέφι» είναι μια παραγωγή του Πολιτιστικού Αναπτυξιακού Κέντρου Θράκης, που κυκλοφόρησε το 1995 σε μουσική και ποίηση του Γιώργου Φραντζολά. Τα 12 τραγούδια του δίσκου τα ερμηνεύουν τρεις υπέροχες φωνές, οι Μαρία Φωτίου, Θανάσης Γκαϊφύλλιας και Λία Τζιαμπάζη.

Αυτές λοιπόν οι δύο ιδιότητές του δεν μπορούσαν παρά να απαντήσουν η μία την άλλη κάποια στιγμή και να αλληλοδιαλεχθούν για τη λογοτεχνία και τη μουσική, τις λέξεις και το ρυθμό τους. Έτσι γεννήθηκε η παρούσα έκδοση που αφορά στη μουσική της γλώσσας και στους μυστικούς ρυθμούς αναφορικά με δύο από τους σημαντικότερους λογοτέχνες μας, τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη και τον Νίκο - Γαβριήλ Πεντζίκη.
Την έκδοση ανέλαβε και πάλι το Πολιτιστικό Αναπτυξιακό Κέντρο Θράκης με τη σημαντικότατη συμβολή του προέδρου του κ. Στέλιου Σκιά, Επίκουρου Καθηγητή στο Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών του ΔΠΘ, που είναι σήμερα μαζί μας. Η έκδοση αυτή του ΠΑΚΕΘΡΑ συμπίπτει με τα φετινά εκατόχρονα από τον θάνατο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και έρχεται κι αυτό να τιμήσει τη μνήμη του μεγάλου μας λογοτέχνη.
Το βιβλίο επί το πλείστον αφορά στον Παπαδιαμάντη και στη μουσική της γλώσσας του, στη μουσικότητα, στον ρυθμό.

«Το «Καμίνι» είναι βιβλίο για τη ζωή»

Δεν είναι όμως το βιβλίο ένα απολύτως εξειδικευμένο πόνημα για τη γλώσσα και τη μουσική. Είναι ένα βιβλίο με λογοτεχνικές αναφορές και αναλύσεις για τη ζωή. Όπως ο ίδιος ο συγγραφέας είχε πει σε συνέντευξή του, τον ενδιέφερε να μελετήσει «τη μαρτυρία της τέχνης για τη ζωή μας, καθώς όλο και περισσότερο με ενδιαφέρει η σχέση της λογοτεχνίας με τη ζωή. Το «καμίνι» ως τίτλος βιβλίου σημαίνει την καρδιά των δημιουργών που φλέγεται και τους πυρπολεί, αλλά με το έργο τους δροσίζουν με ελπίδα τις καρδιές μας». Φτάσαμε λοιπόν στην ερμηνεία του τίτλου… Και συνεχίζει ο ίδιος, εν-χρονίζοντας τη σκέψη του στο σήμερα: «Μπροστά στην κρίση που ζούμε με πιάνει ένα γινάτι. Γινάτι, όπως εξηγεί ο Παπαδιαμάντης, δε θα πει οργή, αλλά μια δημιουργική ροπή για να αντισταθούμε με δημιουργικό τρόπο στην καταστροφικότητα που κάθεται στο θρόνο της εποχής μας παρέα μαζί με το μηδενισμό και κάνουνε χάζι των ανθρώπων τα βάσανα. Όχι όπως οι καλλιτέχνες, που γίνεται η ψυχή τους κομμάτια μαζί με τους ήρωές τους. Όχι όπως οι αληθινοί άνθρωποι που πληρώνουν ή καλύτερα βιώνουν δυο φορές την καταστροφή. Τη μια προβλέποντάς την και τη άλλη περνώντας την μαζί με τους άλλους».

Κι αν εξακολουθείτε να νομίζετε ότι το βιβλίο είναι εξειδικευμένο στη γλώσσα και το ρυθμό της μόνον ακούστε και τον Πεντζίκη που λέει στο έργο του «Ο πεθαμένος και η Ανάσταση»: «Aγωνίζομαι να συμπεριλάβω λεπτομέρειες που σημείωσα, γιατί μόνο έτσι καταλαβαίνω ότι μπορεί να λάβει κάποια ενότητα η κομματιασμένη από τις καθημερινές αντιφάσεις ύπαρξη». Ο Νίκος - Γαβριήλ Πεντζίκης ήταν βαθύτατα θρησκευόμενος και έπλαθε περίεργα τη γλώσσα είναι γνωστός για τα ευφυολογήματά του όταν έλεγε για παράδειγμα ότι είναι «παις ζωγράφος» αντί για πεζογράφος ή ότι το ούζο σημαίνει «ου ζω». Οπαδός της συνειρμικής γραφής και του εσωτερικού μονολόγου, με θρησκευτικότητα και πίστη, ο Πεντζίκης είναι πεζογράφος με μυθική συνείδηση, δηλαδή με συνείδηση ποιητή. Τα ίδια και ο Παπαδιαμάντης, είναι ποιητής, αποκαλύπτεται όπως λέει κι ο συγγραφέας Γιώργος Φραντζολάς…

Η ζωή και για τους δύο συγγραφείς είναι συχνά μια σπουδή θανάτου, μέσα από μωσαϊκά φθοράς και διόλου θρησκευόμενους συχνά χαρακτήρες ή ψευτοπιστούς. Το βαθύτερο νόημα της ύπαρξης κατοικεί όμως στη ρίζα της αγάπης και στο εμείς. Η πορεία προς το θάνατο γίνεται αναγέννηση και ζωοδότηση μιας λυτρωτικής ουσίας. Αυτό διαπιστώνει μεταξύ άλλων και ο φιλόλογος και ιστορικός Δημήτρης Βλάχος που έγραψε το σημαντικό εισαγωγικό κείμενο της έκδοσης με τίτλο «Σε αναζήτηση της αυθεντικής ύπαρξης».

Η ταυτότητα της έκδοσης

Κάποια από τα σχέδια που κοσμούν το βιβλίο είναι του ιατρού και ζωγράφου Γιάννη Μενεσίδη που γνώρισε και μαθήτευσε κοντά στον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη, ο οποίος ήταν και ζωγράφος άλλωστε γνωστός και για τη μέθοδο της ψηφαρίθμησης. Τα έργα του έχουν θέματα εκκλησίες ή μοναστήρια και τον περιβάλλοντα χώρο τους κάτι που ταιριάζει στη φύση και τις θρησκευτικές αναφορές και του Παπαδιαμάντη και του Πεντζίκη. Η επιμέλεια της έκδοσης να σημειώσουμε ότι έγινε από τον Βασίλη Αιβαλιώτη και τη Σοφία Διαμαντίδου, άοκνα μέλη του ΔΣ του ΠΑ.ΚΕ.ΘΡΑ.
Τέλος, ο άνθρωπος που μας γνώρισε τον Γιώργο Φραντζολά και με τη φωνή του μας κοινώνησε την τέχνη της τραγουδοποιίας του, είναι ο Θανάσης Γκαϊφύλλιας. Ο κ. Γκαϊφύλλιας, ο οποίος με καλλιτεχνικά διεισδυτική και προφητική ματιά έδειξε εμπιστοσύνη στο ταλέντο του Γ. Φραντζολά, θα μας τραγουδήσει απόψε μουσικές και στίχους του συγγραφέα και καλλιτέχνη, μαζί με τη σύζυγό του Λία Τζιαμπάζη και τον γιο του Κώστα.»




Στέλιος Σκιάς, Πρόεδρος ΠΑ.ΚΕ.ΘΡΑ «Ο συγγραφέας αποδεικνύει τη χαροποιό, ευφρόσυνη και ωφέλιμη για την ψυχή του αναγνώστη εντρύφηση με το έργο των Παπαδιαμάντη και Πεντζίκη»

Σύντομη αναφορά στο Πολιτιστικό Αναπτυξιακό Κέντρο Θράκης

Ο κ. Σκιάς ξεκίνησε την ομιλία του, με μια σύντομη αναφορά στο φορέα έκδοσης του βιβλίου, το Πολιτιστικό Αναπτυξιακό Κέντρο Θράκης (ΠΑ.ΚΕ.ΘΡΑ), αναφέροντας: «Για όσους παραβρισκόμενους σήμερα εδώ δεν μας γνωρίζουν ας αναφέρουμε ότι το ΠΑ.ΚΕ.ΘΡΑ είναι «επί της ουσίας» ένας μικρός πολιτιστικός φορέας που ανήκει στις αποκαλούμενες ΜΚΟ με νομική μορφή αστικής μη κερδοσκοπικής εταιρείας. Ιδρύθηκε δε το 1992 με έδρα την Ξάνθη και έχει παράξει σημαντικό, πιστεύω, εκδοτικό, περιβαλλοντικό, εκπαιδευτικό, κοινωνικό και άλλο έργο στην πορεία των 19 μέχρι σήμερα χρόνων λειτουργίας του, που καταγράφεται αναλυτικά στους κοινοποιημένους ετήσιους απολογισμούς δράσης των ΔΣ του Ιδρύματός μας ανελλιπώς. Είναι αντιληπτό ότι δεν μπορεί να δαπανηθεί χρόνος για να παρουσιασθεί εδώ σήμερα το έργο αυτό. Προφανώς όμως και ευχαρίστως, όπως πάντοτε, θα παράσχουμε, κατ’ ιδίαν, την απαιτούμενη σχετική πληροφόρηση σε κάθε πιθανώς ενδιαφερόμενο.
Όμως, είναι αναγκαίο ίσως, με την ευκαιρία της αποψινής εκδήλωσης – παρουσίασης, να σημειωθεί ότι λόγω συγκυρίας προσώπων και καταστάσεων το μείζον τμήμα του έργου μας εκφράζεται άμεσα ή και έμμεσα από την επιλεκτική έκδοση 58+1 μικρών και μεγάλων βιβλίων. Βεβαίως να μνημονεύσουμε εμφατικά με δικαιωματική υπερηφάνεια νομίζω και την έκδοση των ήδη 6 κυκλοφορούντων τευχών του επιστημονικού μας περιοδικού του «Περί Θράκης» τιτλοφορούμενου.

Το ΠΑ.ΚΕ.ΘΡΑ, ο Γιώργος Φραντζολάς και ο Θανάσης Γκαϊφύλλιας

Στο συνολικό εκδοτικό έργο του ΠΑ.ΚΕ.ΘΡΑ περιλαμβάνονται και 7 μέχρι σήμερα μουσικές παραγωγές με διαφορετικό η κάθε μια θεματικό περιεχόμενο και ύφος. Ας σημειωθεί εδώ ότι συνέβη έτσι ώστε η πρώτη και ιδιαίτερα επιτυχής από κάθε άποψη μουσική μας παραγωγή το 1993, στο ξεκίνημα της λειτουργίας του ΠΑ.ΚΕ.ΘΡΑ, με τίτλο «Νύχτα από Σεντέφι» να αποτελεί και την πρώτη είσοδο του Γ. Φραντζολά στη Δισκογραφία. Στον δίσκο αυτό εμπεριέχονται και δύο εξαιρετικά τραγούδια με τη φωνή του γνωστού στο πανελλήνιο και καταξιωμένου ερμηνευτή Θανάση Γκαϊφύλλια που είναι και ένας πολυτάλαντος άνθρωπος και ποιοτικός εκφραστής του σημερινού πολιτισμού της Κομοτηνής και ευρύτερα. Αυτή λοιπόν, η πρώτη τρυφερή συνάντησή μας με το Γιώργο Φραντζολά μέσα απ’ τα ιδιαίτερα τραγούδια ήταν και η αρχή μιας ενδυναμούμενης καθοδόν φιλίας και μιας συνεργασίας που σήμερα εδώ γευόμαστε το δεύτερο καρπό της. Τούτη τη φορά είναι το πρώτο του βιβλίο. Πάλι όμως η μουσική, εδώ εκείνη της γλώσσας γραφής δύο καταξιωμένων μαστόρων της, ήταν το κινούν αίτιο σημαντικού μέρους της περιεχόμενης στο βιβλίο εργασίας του. Σπεύδω τέλος να αναφέρω, κλείνοντας την εισαγωγή μου στο ΠΑ.ΚΕ.ΘΡΑ, ότι το παρουσιαζόμενο εδώ βιβλίο του Γ. Φραντζολά, όπως σημειώνεται και στον πρόλογό μας, ανήκει στις ελάχιστες εκείνες από τις 59 εκδόσεις του ΠΑΚΕΘΡΑ, όπως και τα βιβλία των Γ. Τσιγάρα, Δ. Μαυρίδη και Ν. Κόκκα, που το έργο των συγγραφέων τους κατατάσσεται στο χώρο της τέχνης/ λόγου/ ιδεών. Όλα τα υπόλοιπα βιβλία μας έχουν καταγραφικό – τεκμηριωτικό χαρακτήρα και περιεχόμενο.

«Η έκδοση ένα μικρό, ευλαβικό κεράκι ευγνωμοσύνης πολλής στη μνήμη του κυρ- Αλέξανδρου αλλά και του κυρ – Νίκου»

Ο κ. Σκιάς μετέφερε τη χαρά και συγκίνησή του για τη συμμετοχή του στην παρουσίαση του βιβλίου «Το καμίνι που δροσίζει» και υπότιτλο «Προσεγγίσεις στον Παπαδιαμάντη και στον Πεντζίκη του Γιώργου Φραντζολά διευκρινίζοντας ότι η ιδιαιτερότητα της προσωπικής του εμπλοκής με το βιβλίο «οφείλεται και αναφέρεται κατεξοχήν στο πρόσωπο του Παπαδιαμάντη» και δίνοντας τη σχέση του με το Παπαδιαμάντη είπε ότι «οι μέσες σπουδές μου στη Χαλκίδα έγιναν στο ίδιο με τον μεγάλο Σκιαθίτη συγγραφέα σχολείο (για μια χρονιά από κείνον) που φέρει εξ αυτού του λόγου το όνομά του. Έκτοτε, τύχη αγαθή, υπήρξε σταδιακά αυξανόμενη εντρύφηση και συναναστροφή μου με το έργο του και την περιρρέουσα ατμόσφαιρά του, κυρίως ως αποτέλεσμα σχέσεων μαθητείας και φιλίας με γνωστούς, μέσω δημοσιευμένων εργασιών τους, μελετητές του Παπαδιαμαντικού έργου. Τους εκ Χαλκίδος και Ευβοίας ορμώμενους Παν. Μαστροδημήτρη, Ν. Τριανταφυλλόπουλο, Άγγελο Μαντά, Ανέστη Κεσελόπουλο και Ιωσήφ Ροηλίδη. Όντας στην Ξάνθη η σχέση μου με τον Παπαδιαμάντη διευρύνθηκε μέσω του Γιώργου Φραντζολά ως τερπόμενος ακροατής και συζητητής της σχετικής αισθαντικής δουλειάς του που εμπεριέχεται, εν πολλοίς στο παρουσιαζόμενο σήμερα βιβλίο μας. Στην Ξάνθη, επίσης, πρωτοσυναντήθηκα ουσιαστικά και συγκινήθηκα ιδιαίτερα με το έργο του Ν.Γ. Πεντζίκη, κυρίως μέσω του φίλου και εκλεκτού γιατρού και ζωγράφου Γιάννη Μενεσίδη που υπήρξε, ως γνωστόν μαθητής του. Τα προαναφερθέντα δεδομένα, αλλά όχι μόνο οδήγησαν την οικογένειά μου στην μετά χαράς μεγάλη συνεισφορά της για την υλοποίηση της έκδοσης του βιβλίου του αγαπητού Γιώργου μετά από σχετική πρόταση και ευγενή αποδοχή της από το ΔΣ του ΠΑΚΕΘΡΑ, όταν ετέθη το ζήτημα της έκδοσης. Ας θεωρηθεί δε αυτή μας η πράξη, ως ένα μικρό, ευλαβικό κεράκι ευγνωμοσύνης πολλής στη μνήμη του κυρ Αλέξανδρου αλλά και του κυρ-Νίκου που τους συνδέει, όπως είναι γνωστό, μια εκλεκτική, πνευματική συγγένεια. Ευγνωμοσύνης για την γνήσια, αειθαλή και αέναη χαρά, παρηγορητική θαλπωρή και αγωγή της ψυχής που παρέχει, πιστεύω, το πολυεπίπεδο και πολυσήμαντο έργο τους στον καθένα από μας που προστρέχει σ’ αυτό, με ειλικρινή διάθεση προσωπικής εμπλοκής κατά την ιδίαν αυτού χρείαν αλλά και προσωπική δυνατότητα πρόσληψης των φανερών και κεκρυμμένων εντός των γραπτών τους ψυχωφελών ευεργετημάτων.

Σήμερα που όλοι μιλούμε αλλά πολλοί βιώνουν δραματικά την περιρρέουσα κρίση ας θυμηθούμε την επίκαιρη πιστεύω, προτροπή του Οδυσσέα Ελύτη: «Όπου και να σας βρίσκει το κακό, αδελφοί όπου και να θολώνει ο νους σας, μνημονεύετε Διονύσιο Σολωμό και μνημονεύετε Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη». Και θα πρόσθετα ότι στους σημερινούς χαλεπούς καιρού, ας μνημονεύουμε και ας κοινωνούμε το έργο όλων των αληθινά μεγάλων που γέννησε αυτός ο τόπος, ο τόπος μας.

«Οι συγγραφείς της έκδοσης ασχολούνται αγαπητικά αλλά και συγκρουσιακά με τα φυσικά πράγματα και την αλληλεπίδρασή τους με την ανθρώπινη ύπαρξη»

Και τώρα ας έρθουμε να ψηλαφίσουμε το σώμα και το περιεχόμενο του προκείμενου και παρουσιαζόμενου εδώ βιβλίου. Ίσως είναι περιττό να προτάξω το γνωστό σε όλους ότι δηλαδή η κριτική θεώρηση και παρουσίαση των επί μέρους ανθρώπινων δημιουργημάτων και στην περίπτωσή μας λογοτεχνημάτων αποτελεί ένα γενικότερα χρήσιμο αντικείμενο ενασχόλησης, επαγγελματικής ή μη, των κατά περίπτωση ειδικών που διαθέτουν τα εφόδια των σχετιζόμενων σπουδών και της μεγαλύτερης ή μικρότερης προσωπικής εμπειρίας και ικανότητας. Είναι προφανές ότι εγώ δεν ανήκω στο χώρο των κατά τεκμήριο ειδικών για μια έγκυρη και συστηματική κριτική θεώρηση του βιβλίου αυτού. Τα δικά μου σχετιζόμενα δεδομένα και εργαλειακά εφόδια, που αισθάνθηκα ότι με βοήθησαν στην όποια κατανόηση του περιεχομένου του βιβλίου, πέρα από ό,τι ήδη προαναφέραμε, προέρχονται ίσως από την κάποια αγαπητική εντρύφησή μου στο έργο ορισμένων καταξιωμένων εκπροσώπων της διαχρονικής ελληνικής γραμματείας και κυρίως εκείνων του ορθόδοξου χριστιανικού βιώματος, αφενός αυτό. Και αφετέρου προέρχονται από συμπεράσματα της μακρόχρονης σπουδής και επαγγελματικής επιστημονικής και διδακτικής μου εμπλοκής και εμπειρίας που αναφέρονται στο φυσικό και ειδικότερα το γεωπεριβάλλον (ως δομή, ως λειτουργία και ως ομορφιά) και στην αλληλεπίδρασή του με το ανθρωπογενές, το δομημένο περιβάλλον και γενικότερα με την ανθρώπινη συμπεριφορά και δράση πάνω στη λειτουργία του γήινου οικοσυστήματος. Σπεύδω δε εδώ να αναφέρω ότι είναι γνωστό ότι οι δύο αυτοί μεγάλοι της ελληνικής λογοτεχνίας που ψηλαφούνται και αποκρυπτογραφούνται, το κατά δύναμιν, από το συγγραφέα Γ. Φρ. αλλά και το εμπεριεχόμενο στο βιβλίο συγγραφέα του προλογικού κειμένου Δημ. Βλάχο, ασχολούνται συστηματικά, αγαπητικά αλλά και συγκρουσιακά, με την περιγραφή της λειτουργίας της φύσης, με τα φυσικά πράγματα του κόσμου τούτου και την αλληλεπίδρασή τους με την ανθρώπινη ύπαρξη και συμπεριφορά. Με αυτά, επομένως τα δεδομένα μπήκα στην περιπέτεια της ανάγνωσης και κατανόησης του παρουσιαζόμενου εδώ βιβλίου. Θραύσματα δε και ψήγματα της αποκτηθείσας άποψης και των αποτελεσμάτων τής όλης συγκινησιακής εμπειρίας της πρώτης ανάγνωσης μεταφέρω εδώ. Ίσως τα συμπεράσματα της δικής σας, του καθενός, προσωπικής ανάγνωσης, συσχετισθούν με κάποια από αυτά. Θα ήταν νομίζω εξαιρετικά ενδιαφέρον και χαροποιό να υπάρξει μελλοντικά η δυνατότητα διαλόγου μεταξύ αναγνωστών του βιβλίου αυτού. Θα ήταν νομίζω μια ιδιαίτερα χρήσιμη και ευτυχής για τους συμμετέχοντες πνευματική διαδικασία διασταύρωσης απόψεων και προβληματισμού. Ας ξεκινήσουμε όμως από ορισμένα αντικειμενικά δεδομένα.

Τα χαρακτηριστικά της έκδοσης

Τίτλος: Το καμίνι που δροσίζει, υπότιτλος εξωφύλλου: Προσεγγίσεις στον Παπαδιαμάντη και στον Πεντζίκη. Ο υπότιτλος διαφοροποιείται εσωτερικά και γίνεται πιο διαφωτιστικός της προέλευσης και της στόχευσης του υλικού. Διαβάζω: Δοκίμια και διαλέξεις για τη μουσική της γλώσσας και τους μυστικούς ρυθμούς του Παπαδιαμάντη και του Πεντζίκη.

Θεωρώ, καταρχήν, ότι το βιβλίο ως σώμα, ως υλικό αντικείμενο είναι εξωτερικά φροντισμένο και η παρουσία των έγχρωμων εξωτερικά και ασπρόμαυρων εσωτερικά κοσμημάτων από μικρογραφίες κεραμικών του Μ. Γιαννακόπουλου και αναπαραστάσεις οστράκων από τον Γιάννη Μενεσίδη αντίστοιχα συν ένα πίνακα σε μαυρόασπρη εκδοχή του τελευταίου, προδίδουν την ευαισθησία και καλαισθησία του συγγραφέα και των επιμελητών του και του προσδίδουν ιδιαίτερη χάρη και τρυφερότητα.
Το όλο περιεχόμενο κατανέμεται κατηγοριοποιημένο σε 229 αριθμημένες σελίδες διαστάσεων 20Χ14. Τα κείμενα είναι γραμμένα στο πολυτονικό σύστημα που κι αυτό συμπράττει πιστεύω και στο όλο ιδιαίτερο εμφανισιακά αλλά και ουσιαστικά αισθητικό αποτέλεσμα. Είναι σημαντικά κατατοπιστική, χρήσιμη και ωφέλιμη πιστεύω η περιλαμβανόμενη, σχετική με τα επιμέρους περιεχόμενα κείμενα, βιβλιογραφία. Αποδεικνύει δε, και αυτή, τον σωρευτικά μακρόχρονο κόπο και την ποσοτική και ποιοτική εμβέλεια της έρευνας που προηγήθηκε της καθαυτό συγγραφής των κειμένων. Εμπεριέχονται επίσης πρόλογος του ΠΑ.ΚΕ.ΘΡΑ και κατατοπιστική για τα περιεχόμενα εισαγωγή του συγγραφέα με παρεμβαλλόμενες ευχαριστίες σε πρόσωπα που σχετίζονται με το βιβλίο αλλά και την όλη του πορεία ως καλλιτέχνη και δημιουργού.

Το κύριο σώμα απαρτίζεται από έξι βασικά κείμενα του συγγραφέα και από ένα, το αντί προλόγου, φιλοσοφικό δεκαεξασέλιδο κείμενο του Δημ. Βλάχου με τίτλο «Σε αναζήτηση της αυθεντικής ύπαρξης». Το κείμενο αυτό του Βλάχου θίγει καίρια ζητήματα αυτοσυνειδησίας με αφορμή το ιδεολογικό και αισθητικό στίγμα των έργων του συγγραφέα Γ. Φρ. και κυρίως το ορθόδοξο προσανατολισμό των Παπαδιαμάντη και Πεντζίκη. Πραγματεύεται δε επιγραμματικά αλλά επί της ουσίας το τι σημαίνει αυθεντική ύπαρξη μέσα στον ορίζοντα κατανόησης του ορθόδοξου βιώματος γι’ αυτούς τους δύο, θέτοντας τα δικά του ερωτήματα και καταθέτοντας τη δική του ανάγνωση και ερμηνεία από την θέση της φιλοσοφίας του υπαρξισμού. Ιδιαίτερα διδακτικό το περιστατικό σε χωριό της Καστοριάς στη διάρκεια του εμφύλιου. Ο Φραντζολάς αφιερώνει κάποια από τα έξι κείμενά του σε πρόσωπα αγαπημένα. Στο τελευταίο, το μοναδικό για τον Πεντζίκη, αναφέρει και την αιτία: για τους περιπάτους πλάι στη θάλασσα… Το καθένα από τα έξι συνολικά κείμενα με τα δικά του χαρακτηριστικά: μέγεθος, περιεχόμενο, ύφος, ήθος, πυκνότητα γραφής και βαθμός δυσκολίας κατανόησης, η εμπεριεχόμενη αναλογική σχέση απόψεων του συγγραφέα και σχετικής προσκομιζόμενης βιβλιογραφικής πληροφορίας από την ελληνική, αλλοδαπή και την ορθόδοξη γραμματεία που διαπλέκονται αρμονικά και υπηρετούν τον κάθε φορά στόχο του συγγραφέα.

«Κατάθεση ψυχής, βιωμάτων επώδυνων, χαροποιών και ελπιδοφόρων»

Τα εμφανή για μένα γενικότερα χαρακτηριστικά όλων των κειμένων μπορούν πιστεύω να εκφραστούν συγκεντρωτικά και συνοπτικά ως:
Κατάθεση ψυχής, βιωμάτων επώδυνων, χαροποιών και ελπιδοφόρων. Κατάθεση όμως και γνώσεων πολλών που προέκυψαν βαθμιαία και αλιεύτηκαν μετά κόπου και μόχθου πολλού από τη μακρόχρονη σπουδή και επιστημονική έρευνα στα κείμενα καταξιωμένων συγγραφέων, επιστημόνων και διανοητών του παγκόσμιου και ελληνικού κυρίως πνευματικού στερεώματος. Εμφανής επίσης μέσα από τα κείμενα, η διδακτική ικανότητα του συγγραφέα του βιβλίου και η μαστοριά στην τέχνη του γραψίματος, προϊόν της μακρόχρονης επαγγελματικής του δράσης ως δασκάλου και της εγγενούς θα έλεγα έμφυτης αγάπης για το υποκείμενο της διδασκαλίας δηλαδή το μαθητή – αναγνώστη εδώ. Το ίδιο κατ’ αναλογία ισχύει και για το κείμενο του Δ. Βλάχου που προαναφέρθηκε. Εμφανής επίσης, το κατ’ εμέ, η ανάγκη να μοιραστούν πράγματα που αγαπούν, πράγματα που τους συγκινούν ως ομορφιά και ως ήθος ψυχής αλλά και πράγματα που θεωρούν μείζονα για τη νοηματοδότηση του βίου αλλά ίσως και πέραν αυτού.

Η αποτελεσματικότητα εξάλλου του Γ. Φρ. να μιλήσει καίρια για τη μουσικότητα της γλώσσας των αγαπημένων και ευγνωμονουμένων των συγγραφέων αλλά και γενικότερα, είναι συνυφασμένη προφανώς και με τη μακρόχρονη λειτουργία του ως μουσικού και τραγουδοποιού. Όμως η κύρια αγωνία και το κυρίως ζητούμενο για τον Γ. Φρ. είναι να αποδείξει τη χαροποιό, ευφρόσυνη αλλά και ωφέλιμη για την ψυχή του αναγνώστη εντρύφηση με το έργο των δύο πνευματικά συγγενών, μεγάλων, του Παπαδιαμάντη και του Πεντζίκη. Και ανάβει προβολείς, χρησιμοποιεί μεγεθυντικούς φακούς ή μικροσκόπια χρησιμοποιεί πολλά δάχτυλα για να δείχνουν προς το φεγγάρι… Θέλει να τον σπρώξει, να τον δελεάσει να καταβάλει τον αναγκαίο κόπο να αφουγκραστεί με καθαρή καρδιά τους μυστικούς ρυθμούς και τα νοήματα που ξεπηδούν από την ανάγνωση των κειμένων τους με την ιδιάζουσα ποιητική, τρυφερή και ευφρόσυνη γλώσσα τους. Και τον προϊδεάζει μέσα από επιλεγμένα παρένθετα κείμενά τους ότι θα αποζημιωθεί για τον κόπο του αυτό νοιώθοντας γλυκείς χυμούς να ξεπηδούν μέσα του και να γλυκαίνουν την πικρή του καρδιά και να αναπαύουν τον κουρασμένο του νου ως το οδυνηρό αλλά αναπόφευκτο αποτέλεσμα της μετά των ομοίων ακοινώνητης συνοδοιπορίας του στη γεμάτη βάσανα και καημούς ζωή του κόσμου τούτου.

«Χωρίς καταβολή κόπου, μεγάλοι θησαυροί θα μείνουν για τους νέους πάντα κλειστοί»

Αγαπητοί φίλοι, κυρίες και κύριοι, θεωρώ ότι κατανοείτε πλέον ως αυτονόητη την θερμή προτροπή μου να μπείτε και σεις στην περιπέτεια της δικής σας ανάγνωσης ετούτου του βιβλίου. Προτρέχω να πω ότι θα νοιώσετε σίγουρα τέρψη πολλή, ίσως όμως και να προβληματισθείτε πολύ για τη δική σας μέχρι τώρα ζωή και να θέλετε κάτι ν’ αλλάξετε σ’ αυτήν. Επιτρέψτε μου και μια αναφορά στους δασκάλους για τους νέους ανθρώπους, να κάνουμε ό,τι μπορούμε καλύτερο και πειστικότερο για να τους εξηγήσουμε ότι χωρίς την καταβολή αυτού του κόπου, μεγάλοι θησαυροί θα τους μείνουν για πάντα κλειστοί και θα τους ενθαρρύνουμε ή και θα τους επιβάλλουμε να κάμουν αυτή την προσπάθεια. Αυτό σημαίνει παιδεύω, παιδεία. Θερμές ευχαριστίες δικές μου και του ΠΑΚΕΘΡΑ σ’ όλους τους συντελεστές της έκδοσης αυτής στο μέτρο που αναλογούν στον καθένα.»



Στη συνέχεια παραθέτουμε απομαγνητοφωνημένα αποσπάσματα από τη διάλεξη του συγγραφέα:
(την απομαγνητοφώνηση έκανε η δημοσιογράφος του Παρατηρητή της Θράκης)

Γιώργος Φραντζολάς, Συγγραφέας-Μουσικός «Ο Παπαδιαμάντης ήταν καλός μουσικός»


«Το θέμα μας είναι η μουσική και η ποίηση στον Παπαδιαμάντη, ένα από τα μεγάλα θέματα του βιβλίου. Ξεκινώ ως εξής: Κάποτε ένας φίλος μου, ήμασταν φοιτητές που ήξερε καλά βυζαντινή μουσική, μου είπε ότι ο Παπαδιαμάντης ξεκινά περίεργα, σαν ταξίμι. Τότε δεν τα ήξερα αυτά καλά, όταν προχώρησα και διάβασα Παπαδιαμάντη πραγματικά εντόπισα ότι πολλά διηγήματά του ξεκινάνε με κάτι άσχετο, μια περιγραφή. Στη συνέχεια αυτό μου έδωσε την αφορμή να αρχίζω να εντοπίζω, χρησιμοποιώντας την Φυσική από την οποία με βοήθησε πολύ η θεωρία του Χάους με την φράκταλ γεωμετρία της, με την ασυμμετρία και τη συμμετρία που δημιουργούν αρμονία. Γιατί η αρμονία δεν προέρχεται μόνο από συμμετρίες αλλά και ασυμμετρίες. Μέσα στα βιβλία έβλεπα γνώμες ποιητών, στίχους τους και αντελήφθηκα ότι οι ποιητές εντόπισαν κάτι που η φυσική το ανακάλυψε εκ των υστέρων. Μέσα σε αυτό το πνεύμα άρχισα να μελετώ τα φιλολογικά κείμενα και έτσι βρήκα κάποιες αντιστοιχίες.

Ένα τέτοιο ταξίμι από το διήγημα «Γλυκοφιλούσα» και το πώς διασώθηκαν δύο γίδες πάνω σε ένα βράχο. Ο Παπαδιαμάντης ξεκινά ως εξής:

«Εκεί απλούται ατελείωτον το πέλαγος
ανά την αχανή έκτασιν
από ακτής έως ακτής
και από κόλπου έως κόλπου
και χαμηλώνει ο ουρανός
εις την μίαν άκραν την απωτέραν,
διά να περιπτυχθεί εγγύτερον
την εσχατιάν των θαλασσών,
ο σάπφειρος φιλών τον σμάραγδον,
το βαθύχλωρον αντασπαζόμενον το γλαυκόν.
Φυσά ο Καικίας κατερχόμενος από τα βουνά της Θράκης και ο Βορράς παγερός αποσπάται μυριοπτέρυγος από τον νεφελοσκεπή και χιονοστέφανον Άθω και ο Αργέστης ριγηλός
καταβαίνει από τον γεραρόν Όλυμπον
φρίσσει το κύμα εις την επαφήν της ψυχράς πνοής,
φρικιά ο πορφυρούς πόντος από την κραταιάν αύραν,
ρυτιδούται η θάλασσα από την αλλεπάλληλον ραγδαίαν ριπήν,
αγριαίνει το πέλαγος,
ωρύεται μανιωδώς η καταιγίς,
ρήγνυται το κύμα εις τους σκληρούς αιχμηρούς βράχους.
Συννεφούται ο ουρανός από τας μαύρας κάπας των θυελλών τας σωρευομένας επάνω του, φαεινός στύλος προκύπτει εν ακαρεί εν μέσω αχανούς κυκεώνος μελανών στροβίλων».


Όπως τα παραδοσιακά τραγούδια ξεκινούν πολλές φορές με ένα βιολί, με ένα κλαρίνο, έξω από το ρυθμό και μετά αρχίζει να μπαίνει η μελωδία, κάτι τέτοιο κάνει και ο Παπαδιαμάντης, γιατί ήταν καλός μουσικός. Δεν ξέρουμε αν διάβαζε βυζαντινή παρτιτούρα, ωστόσο πιθανά να ήξερε. Ξέρουμε ότι ήξερε να αποστηθίζει πάρα πολύ καλά τις μελωδίες και να βγάζει ολόκληρες αγρυπνίες. Δεύτερον έχει ένα οξύ κριτήριο και κάνει κάποιες ρυθμολογικές παρατηρήσεις πολύ ενδιαφέρουσες. Σε ένα διήγημά του λέει: «εις όλον αυτό το διάστημα ήτο εύθυμος και δεν έπαυσεν να τραγουδή, “γιαλό –γιαλό ψαράκια κυνηγώ κυνήγα τα και εσύ αγάπη μου χρυσή”. Το δίστιχον αυτόν το χοροϊαμβικόν ή χολιαμβικόν όπως και τόσα άλλα, λόγου χάριν “πάπια του γιαλού μην αγαπάς αλλού και άστρο της αυγής πώς άργησες να βγεις” ίσως συμπληρώνουν τον ρυθμόν όπως και ποικίλλουν τη μονοτονίαν κατόπιν της περιττής συλλαβής του πολιτικού στίχου», εννοεί τον δεκαπεντασύλλαβο, μετά τον οποίον έρχονται ως επωδός. «Πλην τι λέω; Μήπως όλα τα λυρικά μέτρα δεν πρέπει να είναι ελεύθερα κατά συνθήκη υπηρετούντα το μέλος», δηλαδή τη μελωδία, «όπως συμβαίνει εις την αρχαίαν χορικήν ωδήν και εις την ψαλμωδίαν της εκκλησίας με τας στροφάς, αντιστροφάς, ύμνους και τροπάρια;» Είναι εξαιρετικά λεπτές οι παρατηρήσεις του δεν μπορεί να τις κάνει ο καθένας.

«Μάνα του ρυθμού η επανάληψη»

Να ξεκινήσουμε από το μηδέν. Πώς δημιουργείται ο ρυθμός; Ο ρυθμός δημιουργείται από την επανάληψη. Η μάνα του ρυθμού είναι η επανάληψη. Και αυτό πρέπει να το ξέρουν οι φιλόλογοι, γιατί μιλούν πολλές φορές για αυτή σαν να είναι ένα πράγμα για πέταμα. Είναι όμως πολύ σημαντικό. Μέσα σε ένα κείμενο επαναλαμβάνονται λέξεις, φράσεις, τονισμός, όμοια στίξη, το ασύνδετο σχήμα, κλιμάκωση, εντάσεις και υφέσεις. Η κλιμάκωση και η αποκλιμάκωση, εντάσεις και υφέσεις. Στο κείμενο που διάβασα δημιουργήθηκε μια κλιμάκωση έντασης, «ωρύεται, αγριαίνει» και μετά πέφτει. Αυτή η κλιμάκωση και η αποκλιμάκωση είναι μια μορφή ρυθμική. Όμως ακόμη πιο πετυχημένος και κρυμμένος είναι ο ρυθμός ως επανάληψη ομοίων σχημάτων, ιδίως στα έργα του Κλέε*1 γιατί μη ξεχνάμε ότι ο Κλέε ήταν και μουσικός. Το ρυθμικό στοιχείο το δημιουργούν τα όμοια σχήματα και αυτή η απρόσμενη αλληλοδιαδοχή όμοιων σχημάτων σε όχι σταθερές θέσεις μας δημιουργούν αυτή την εκπληκτική ασυμμετρία που δημιουργεί την αρμονία στο μουσικό περιβάλλον

Να δούμε τώρα τι μπορεί να γίνει στη λογοτεχνία με τα παρόμοια πράγματα. Οι αρχαίοι Έλληνες ρήτορες, ειδικά ο Γοργίας, όλα αυτά τα είχαν ανακαλύψει, και να μην αναφερθώ στον Όμηρο του οποίου η «Ιλιάδα», όπως μας έλεγε πρόσφατα καθηγητής, κατά τα 2/3 είναι λόγοι. Είχαν ήδη από τον 5ο αιώνα ανακαλύψει τα μυστικά του λόγου. «Εωράκατε, ακηκόατε, επεπόνθατε, έχετε, κρίνετε». Έτσι τελειώνει ο λόγος του Λυσία. Εδώ επαναλαμβάνονται όμοιες καταλήξεις και τόνοι σε σταθερά σημεία. Αντίστοιχα γεγονότα έχουμε στους λόγους του Χρυσόστομου και σε άλλες ευχές όπως «Εβαπτίσθης, εφωτίσθης, εμυρώθης, ηγιάσθης, απελούσθης» είναι το ίδιο ρητορικό σχήμα που δημιουργεί ρυθμό. Ο Βιζυηνός το γνωρίζει αυτό πολύ καλά μέσα του και το δουλεύει. Λέει στο «Αμάρτημα της μητρός μου». «Πριν κατορθώσω να επιστρέψω το ξένον κοράσιον ηυξήθη, ανετράφη, επροικίσθη και υπανδρεύθη». Αντίστοιχα κάνει και ο Παπαδιαμάντης στο «Όνειρο στο Κύμα». «Επλύθην, ελούσθην, εκολύμβησα επ’ ολίγα λεπτά της ώρας. Ησθανόμην γλύκαν, μαγείαν άφατον, εφανταζόμην τον εαυτόν μου ως να ήμην εν με το κύμα, ως να μετείχον της φύσεως αυτού, της υγράς και αλμυράς και δροσώδους». Αυτό το τριπλό σχήμα θα το δούμε και στη συνέχεια, είναι ένα κατ’ εξοχήν σχήμα που δημιουργούν ρυθμική αγωγή μέσα στο κείμενο. Για παράδειγμα ο Παπαδιαμάντης αναφέρει για την Μοσχούλα «Ήτον απόλαυσις, όνειρον, θαύμα» δημιουργώντας μια κλιμάκωση από τα γήινα προς τα ουράνια. Απόλαυσις, το επόμενο βήμα το όνειρο και το επόμενο το θαύμα. Το ίδιο και όταν τελειώνει «νηρηίς, νύμφη, σειρήν», οπότε με το Νηρηίς πάμε στη θάλασσα, με το Νύμφη στις Νύμφες της γης και οι Σειρήνες, επειδή έχουν φτερά, μας οδηγούν στα ουράνια. Ένα άλλο στοιχείο σε αυτήν την παράγραφο που δημιουργείται ρυθμική αγωγή είναι τα ρήματα, «έβλεπα, διέβλεπα, εμάζευα» που αντιστοιχούν σε έβλεπα απόλαυση, διέβλεπα όνειρο, εμάζευα θαύμα. Αν με ρωτήσετε αν το είχε κατά νου να το κάνει έτσι δεν θα μπορούσα να σας πω. Πιθανόν όχι, αλλά, πολλές φορές, το γνωρίζουν οι καλλιτέχνες και μπορούν να το διαβεβαιώσουν, ότι μια διαίσθηση τους καθοδηγεί να το εκφράσουν, σβήνοντας και γράφοντας με τον καλύτερο τρόπο.

«Ρυθμός και με το ασύνδετο σχήμα»

Παρόμοιος ρυθμός όπως είπαμε δημιουργείται με το ασύνδετο σχήμα, τις ισομετρίες και τις ομοτονίες και τις ομοηχίες και είπα ότι είναι αρχαία σχήματα ρητορικής που στη συνέχεια τα αποδέχτηκαν και τα συνέχισαν και κατά τη διάρκεια του Βυζαντίου. Πάρα πολλές φράσεις του Παπαδιαμάντη, αν εστιάσουμε από κοντά, βλέπουμε ότι έχουν ρυθμική αγωγή από μόνες τους. Ο Παπαδιαμάντης αυτά τα σχήματα ρητορικής τα βάζει υπογείως να μην φαίνονται..

«Το σχήμα του κύκλου»

Ένα εκπληκτικό σχήμα που δημιουργεί ρυθμό είναι ο κύκλος. Στο «Όνειρο στο Κύμα» υπάρχουν κάποιες ενορχηστρώσεις, μπαίνει ένα όργανο, ακολουθεί ένα δεύτερο, ένα τρίτο, ένα τέταρτο, ένα πέμπτο, πέφτουν τα φώτα, γεμίζει η αυλαία με όλα τα πρόσωπα. Στο τέλος αποσύρονται ένα -ένα τα φώτα, οι μουσικοί, μένει ένας στο τέλος και εξαφανίζεται και χάνεται σαν μια τελευταία νότα που μας συνοδεύει, καθώς την ακολουθούμε προς το άπειρο. Αυτό το σχήμα χρησιμοποιεί ο Παπαδιαμάντης στο «Όνειρο στο Κύμα» «Ήμην πτωχόν βοσκόπουλον εις τα όρη. Μ’ έμαθε γράμματα ο γέρο Σισώης. Εξήλθα δικηγόρος με δίπλωμα προλύτου. Καθώς ο σκύλος, ο δεμένος με πολύ σχοινίον εις την αυλήν του αυθέντου του» και στη συνέχεια εμφανίζεται η κατσικούλα που ο ίδιος ονόμασε Μοσχούλα και τέλος, η Μοσχούλα, η μικρή κόρη, το όνειρο το επιπλέον εις το κύμα. Όταν μετά από πολλές σελίδες τελειώνει το διήγημα αρχίζουν ένα – ένα τα πρόσωπα να αποσύρονται. «Η Μοσχούλα έζησε, δεν απέθανε». …»Η ταλαίπωρος μικρή μου κατσίκα»…,«Κ’ εγώ έμαθα γράμματα, εξ ευνοίας και ελέους των καλογήρων, κ’ έγινα δικηγόρος...», «Ορθώς έλεγεν ο γηραιός Σισώης, «Και τώρα, όταν ενθυμούμαι το κοντόν εκείνο σχοινίον… και αναλογίζομαι το άλλο σχοινίον …Ω ας ήμην ακόμη βοσκός εις τα όρη!...» Κι εκεί κλείνει κυκλικά. Είναι η κρυμμένη γεωμετρία, αυτό που δεν καταλαβαίνουμε τις περισσότερες φορές όλοι μας αλλά μας αρέσει. Δεν είναι ανάγκη να το καταλάβουμε απλά κάποιοι το καταλαβαίνουν, κάποιοι μας το λένε, κάποιοι μας δίνουν ένα σημάδι, κάποια βρίσκουμε και εμείς και έτσι το χαιρόμαστε διπλά.

«Μια συλλαβή όταν την εκτείνεις σε πολλές νότες, έχει άλλη χάρη»

Θα ήθελα να σας πω ότι μικρός δεν μου άρεσε ο Παπαδιαμάντης. Μου είχαν φέρει σαν πρώτο δώρο τα «Ρόδινα ακρογιάλια» ό,τι δυσκολότερο. Εγώ τότε ήθελα να ακούω πράγματα ζωντανά. Τα «Ρόδινα ακρογιάλια» όμως είναι μελισματικού χαρακτήρα κείμενα. Ο Παπαδιαμάντης είναι ένας συγγραφέας που πιάνεται από ένα ελάχιστο περιστατικό στο οποίο βάζει μέσα βιώματα, συναισθήματα, μνήμες, ιστορίες και τα δένει με ένα περίεργο τρόπο που στο τέλος δεν σε ενδιαφέρει η ιστορία. Αυτό είναι μεγάλη ελευθερία, γιατί φεύγεις από τα αιτιοκρατικά δεδομένα. Πολύ αργότερα κατάλαβα ότι μια συλλαβή όταν την εκτείνεις σε πολλές νότες, έχει άλλη χάρη, αλλά θα πρέπει να έχεις και την ηλικία να το καταλάβεις και να μην βιάζεσαι πολύ στη ζωή σου, όταν τρέχεις δεν μπορείς να καταλάβεις τα μελισματικά.

«Ο Παπαδιαμάντης είναι πολύ σύγχρονος για την εποχή του και γι’ αυτό δεν τον καταλάβαιναν ποτέ οι τότε»

Αρκετά είπαμε για το ρυθμό ας δούμε και την μελωδία του. Οι τέχνες έχουν δύο χαρακτηριστικά: Σχήμα -χρώμα, ρυθμός- μελωδία. Στη λογοτεχνία υπάρχουν αντίστοιχα. Το ότι οι ήχοι έχουν μελωδία το λέει η ίδια η λέξη ηχοχρώματα. Είναι το πιο ατράνταχτο επιχείρημα. Το χρώμα σε ένα πίνακα ζωγραφικής δεν δίνει απλά το σχήμα αλλά ορίζει μια τεράστια επιφάνεια. Οι μικρές επιφάνειες στους πίνακες ζωγραφικής δημιουργούν ρυθμικότητα. Για να δούμε ένα μεγάλο χώρο και να τον κατανοήσουμε πρέπει να ξεκινήσουμε από τα μικρά σχήματα που είναι κοντύτερα σε μας και να μεταβούμε στην αντίστοιχη κλίμακα. Αυτό αντιστοιχεί στον Παπαδιαμάντη. Οι μεγάλες επιφάνειες είναι οι περιγραφές του και οι μικρές τα ασύνδετα σχήματα. Το πιο ωραίο παράδειγμα ασύνδετου σχήματος είναι «Στον έρωτα στα χιόνια» όπου βάζει όλη την ζωή του μπαρμπα - Γιαννιού με μικρές λέξεις, θραύσματα, μέσα από το οποίο βάζουμε το όλον με μια σύγχρονη αντίληψη. Ο Παπαδιαμάντης είναι πολύ σύγχρονος για την εποχή του και γι’ αυτό δεν τον καταλάβαιναν ποτέ οι τότε. Είχε συνείδηση της αξίας του και η κύρια δουλειά του ήταν μεταφραστής. Είχε μάθει γαλλικά και αγγλικά μόνος του και αυτό ήταν πολύ σημαντικό, γιατί είχε επικοινωνία με την Ευρώπη. Υπάρχει στο έργο του το παραδοσιακό στοιχείο τρομερά έντονο πάντα όμως σε διάλογο με αυτό που γνώριζε από τους μεγάλους ευρωπαίους που μετέφραζε από τον Ντίκενς μέχρι το Ντοστογιέφσκι.»*2

*1Η ομιλία του Γιώργου Φραντζολά συνοδεύτηκε από προβολή διαφανειών πινάκων ζωγραφικής και λεκτικών σχημάτων από παπαδιαμαντικά κείμενα.

*2 Αρχίζοντας την ομιλία του ο κ. Φραντζολάς ευχαρίστησε τους συμμετέχοντες στην εκδήλωση. Μεταξύ άλλων ανέφερε: «Θα ήθελα να ευχαριστήσω από την Κομοτηνή κάποιους ανθρώπους. Πραγματικές ευχαριστίες στην κ. Χατζηνικολάου και την κ. Τζένη Κατσαρή, πραγματικές ευχαριστίες στη Μαρίνα Παρασχάκη, τη γραφίστρια συνεργάτιδά της, είχαμε μια εξαιρετική συνεργασία μαζί καθόλη τη διάρκεια των προεκτυπωτικών εργασιών και μέχρι να εκδοθεί το βιβλίο, στο Δημήτρη Μακίδη που είναι απόψε παρών, και φυσικά στο Θανάση Γκαϊφύλλια, στη Λία Τζιαμπάζη και στον Κώστα Γκαϊφύλλια.»





 

Μουσικός επίλογος με την υπογραφή της οικογένειας Θανάση Γκαϊφύλλια

Στη συνέχεια, ο κομοτηναίος μουσικός Θανάσης Γκαϊφύλλιας μας γνώρισε μουσικά τον Γιώργο Φραντζολά, παίζοντας με το γιο του, το μουσικό Κώστα Γκαϊφύλλια, κιθάρα, τραγουδώντας ο ίδιος και η σύζυγός του Λία Τζιαμπάζη. Η οικογένεια Γκαϊφύλλια, φίλη του συγγραφέα από τις αρχές της δεκαετίας του '90, με ευφρόσυνη διάθεση και εμφανή αγάπη, φώτισαν ακόμη περισσότερο το τοπίο των δυο μεγάλων της ελληνικής λογοτεχνίας που παρέλαβαν άξιοι επίγονοι των λέξεων και των ήχων. 



Ο Θανάσης Γκαϊφύλλιας εισήγαγε μάλιστα με το δικό του τρόπο κάθε τραγούδι, προσδιορίζοντας την αφορμή του, τον χρόνο του και τον ρυθμό του. Μάθαμε έτσι την αφορμή του τραγουδιού (Έσβησε σαν σπίρτο η χαρά) που «δωρίστηκε» στη Λία Τζιαμπάζη, θεία τύχη θαρρείς, όταν χάθηκε η καλή της φίλη Σοφία και οι στίχοι του είχαν εν τω μεταξύ γραφεί από τον Γιώργο Φραντζολά, όπως μάθαμε και για τη μουσική στο ρυθμό μιας δυναμικής ταραντέλας, σε στίχους παραδοσιακού τραγουδιού από τη «μεγάλη Ελλάδα». Κυρίως όμως απολαύσαμε έναν από τους ωραιότερους επιλόγους σε μια βραδιά που λίγο πριν είχε κοινωνήσει, με αφορμή το λόγο δυο σπουδαίων της ελληνικής λογοτεχνίας, του Παπαδιαμάντη και του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη, στην αρμονία των μαγικών κόσμων των ήχων, των χρωμάτων και των λέξεων. 


Ρεπορτάζ: Άννα Πατρωνίδου
Φωτογραφίες: Θωμάς Σταμούλης - Θεοδόσης Βαφειάδης
Επιμέλεια ενθέτου: Τζένη Κατσαρή – Βαφειάδη



Πηγή: Καθημερινή Εφημερίδα της Θράκης "Παρατηρητής" (Κομοτηνή)

Δεν υπάρχουν σχόλια: